પત્રાવળી-૯

પત્રાવળી-૯

રવિવારની સવાર….

નેટમોસાળે પત્રાવળી પીરસતી બહેનો,

‘મોસાળે જમણ ને મા પીરસણે’ એ કહેવત તો હતી તેમાં આ પત્રાવળીની પંગતે તમે ચચ્ચાર બહેનો ભાતભાતનાં વ્યંજનો પીરસવા બેઠાં એટલે સ્વાદસુગંધની રંગત જામી. એમ જરૂર કહી શકાય કે ‘નેટ–પત્રાવળીએ મિષ્ટાન્ન અને બ્લૉગરબહેનો પીરસણે’ પછી પૂછવું જ શું !

આ પત્રાવળી જો આમ જ પીરસાતી જ રહી તો સમજી લેજો કે થોડા જ સમયમાં પીરસીને પોરસાવાનું ને વાચકો માટે વાંચીને વરસવાનું થાય તો નવાઈ નહીં…..આ પત્રો વાંચીને તમારી આ પંગતમાં જમનારા તો વધશે જ પણ પીરસનારાં પણ વધવાનાં જ છે કારણ કે શબ્દને પીરસવાની જે મજા છે તેવી મજા તો બીજે ક્યાં દીઠી ?!

આરંભે દેવિબહેને શબ્દનો મહિમા ગાયેલો તેના પરથી મને યાદ આવ્યું કે શબ્દ બધે છે તે સાચું પણ ચિત્ર અને શિલ્પે તે સીધેસીધો હાજર નથી. દરેક કલાને પોતાનું માધ્યમ–સામગ્રી હોય છે તે જોતાં ચિત્રને રેખા અને રંગ માધ્યમો છે. રેખા ચિત્ર બનાવે છે તો રંગ, પછી તે ભલે ને પેન્સિલનો એક જ રંગ હોય પણ તે જુદાજુદા શેડ, ભાતભાતની છાયાઓ દ્વારા ચિત્રને ઉપસાવે છે.

સંગીતમાં સૂર અને તાલ માધ્યમો છે જેના વડે ધ્વનિ અનેક લીલાઓ કરે છે. શિલ્પમાં કોઈ ધાતુ કે માટી કે પથ્થર વગેરેને કોઈ ચોક્કસ રેખાઓ દોરીને વધારાનું મટિરિયલ દૂર કરતાં જ એક ધારેલી આકૃતિ ઊભી કરવામાં આવે છે. ચિત્રમાં જેમ પીંછી તેમ અહીં શિલ્પમાં ટાંકણું એ સાધનો છે….

નૃત્યની કલામાં તો શબ્દ, સંગીત, મુદ્રાઓ અને સંજ્ઞાઓના માધ્યમે સર્જક વ્યક્ત થાય છે……તો નાટકમાં તો લગભગ બધી જ કલાઓ એક સાથે સ્ટેજ પર પ્રગટ થાય છે ! કાવ્યશાસ્ત્રમાં નાટકને સૌથી ઊંચું સ્થાન અપાયું છે પણ ખરેખર તો એમાં બધી જ કલાઓ થોડેઘણે અંશે પ્રગટતી હોય છે…..

ઘણાં વર્ષો પહેલાં મેં ક્યાંક લખેલું તે અહીં એકાએક મને યાદ આવી ગયું….શિલ્પ અને નૃત્યને આ રીતે ઓળખાવી શકાય :

“થીજી ગયેલું નૃત્ય એટલે શિલ્પ અને થરકી ઊઠેલું શિલ્પ એટલે નૃત્ય !!”

 

કહેવતોની રંગત તમે બહેનોએ જમાવી તેથી મને કવિ શ્રી કિશોર મોદીની એક રચના યાદ આવી ગઈ જેમાં ૨૨ પંક્તિમાં ૧૧ કહેવત સરસ રીતે ગૂંથી છે !

કહેવતની કૃતિ

તે છતાંયે કોઈ પણ બોલ્યું નહીં,

પાપડી ભેગી ઈયળ બાફી હતી.

આ કરોળિયો કાં કરે જાળું ફરી ?

બાર સાંધે, તેર તૂટે હરઘડી.

ને હકીકત પાંગળી એવી થઈ,

સોય વેચી શેરીમાં લુહારની.

ઘાસને અફવા સુણી અચરજ થઈ,

ભાગવતની ભેંસને વાતો કહી.

આપણે શું, કોઈને ના કંઈ પડી,

કૂતરી દોહી, ગઈ શિયાળવી.

ભોળી ક્ષણને પાનખર જોઈ રહે,

હોય કમળો તે પીળું દેખે વળી.

કોનું ખેતર, તાપણું કોનું અને,

દવ બળે ત્યાં ઢેંચિયાની હાજરી.

છેવટે તેતર ટકાનો થઈ ગયો,

ક્યાંકથી એ વાત હોવાને મળી.

બંધ મૂઠીમાં હશે એક જ કથા,

કૂતરા ચાટે, દળે જો આંધળી.

કાળી ચકલી ભાગ્યની વાતો કરે,

વાત છે દીવા તળે અંધારની.

ને ખરેખર શ્વાસ નિરાધાર છે,

આપ મૂઆ, ડૂબ ગઈ દુનિયા પછી.

 

(એપ્રિલ, ’૭૬માં વિશ્વમાનવમાં પ્રગટ અને કવિના ‘મધુમાલિકા’માં છપાયેલી…કિશોરભાઈના સૌજન્ય અને આભાર સાથે)

 

આજે આટલું બસ !

લિ. જુભાઈનાં વંદન

Advertisements

ફેબ્રુવારી 18, 2018 at 7:04 પી એમ(pm) Leave a comment

પત્રાવળી-૮

રવિવારની સવાર….

પત્રાવળીની પંગત અને સંગતના સંગી,

આ પત્રાવળી શબ્દે તો જાણે કંઇ કેટલા સંદર્ભો ખોલી આપ્યા. આજ સુધી ભુલાઇ ગયેલા આ શબ્દે તો જાણે અતીતના દરવાજા ખોલી નાખ્યા. દેવિકાબેન, તમે કહો છો તે કહેવતો તો ઘર આંગણાની શાળા હતી. નાના હતા ત્યારે દાદી-નાની પણ કોઇ વાત સહેલાઇથી સમજાવવા માટે કહેવતોનો જ આશરો લેતા હતા ને? કહેવતોમાં  થોડામાં ઘણુ સમજાવી દેવાની વાત હતી. એવું ય બનતું કે દાદી-નાનીની વાતોમાં આવતી કહેવતોમાં અપભ્રંશ થયેલા શબ્દો સરળતાથી પોતાનું સામ્રાજ્ય જમાવીને બેઠા હોય. આજે પણ ગુજરાતીમાં  કેટલાય અપભ્રંશ થયેલા શબ્દો હશે જે આપણી વાતમાં અજાણતાં જ  ગૂંથાઇ જાય છે.

 કાણા મામા પાછળના કહેણા મામાની વાત કરી ને ? બિચારા મામા ! મા અક્ષરમાં બીજો મા ઉમેરાય ત્યારે જઈને એ વ્હાલસોયો શબ્દ મામા બને પણ કહેવતોએ તો મામાને ય કાણો કરી મુક્યો!  એવી જ રીતે કહું તો પત્રાવળી શબ્દ પણ ક્યાં રોજીંદા ચલણમાં હતો ? પત્રાવળીના બદલે પતરાળી જ સાંભળતા આવ્યા હતા ને? કદાચ પત્રાવળી શબ્દ તો એ પતરાળીમાં પીરસનારા અને ખાનારાને પણ જરા ભારભર્યો લાગતો હશે, નહીં?

આજે પત્રાવળીના અપભ્રંશ થયેલા પતરાળી શબ્દે મને એક ખૂબ રમૂજી વાત આજે યાદ આવી. વાત તો જૂની લગભગ ૪૦ વર્ષ પહેલાની છે. અમારા ઘરની બાજુમાં રહેતા વડીલ દાદાનું અવસાન થયું ત્યારે એમના તેરમા નિમિત્તે અમારે એ સાંધ્ય ભજન અને ભોજનમાં એમના પરિવાર સાથે જોડાવાનું હતું. ભજન સુધી તો બધું બરાબર રહ્યું પણ ભોજન પીરસાતા અમારા માટે જરા મુશ્કેલી ઉભી થઈ. નીચે જમીન પર બેસીને પતરાળીમાં  પીરસાયેલી અનેક વાનગીઓ જોઇને અને સાચે જ ભુખ પણ લાગી હતી ( દેવિકાબેન અહીં તમારી પાણીના સંદર્ભમાં લખાયેલી એક બીજી કહેવત યાદ આવી)  એટલે સ્વાભાવિક રીતે મ્હોંમાં પાણી આવ્યું . લાડુ , ફુલવડી અને મેથીના ગોટા તો જાણે ખાઇ શક્યા પણ પડિયામાં પીરસાયેલી દાળ તો પુરી વગર કેવી રીતે ખવાય એની સમજ જ નહોતી પડતી અને એ ય મઝાની ચૂલા પર ઉકળેલી દાળની સોડમથી મન તરબતર થઈ રહ્યું. આજે પણ એ દાળની સોડમ યાદ આવે તો પડિયામાંથી દાળ ખાતા ન આવડવાની અણઘડતા પર હસવું આવે છે. બાજુમાં બેઠેલા બા જે ટેસ્ટથી દાળમાં પાંચે આંગળીઓ બોળીને દાળના સબડકા બોલાવતા રહ્યા અને સાથે બોલતા રહ્યા કે દાળ તો આંગળા ચાટીએ એવી થઈ છે પણ એવી રીતે દાળ ખાતા અમને તો ના ફાવ્યું તે ના જ ફાવ્યું.  આપણે રહ્યા ગુજરાતી એટલે દાળ વગર દહાડો શરૂ ના થાય અને દાળની વાત આવે એટલે એની સાથે જોડાયેલી અનેક વાત યાદ આવે જ.

કહે છે ને કે દાળ બગડી એનો દહાડો બગડ્યો- જમવામાં બધુ બરાબર હોય પણ દાળ આપણા ટેસ્ટની ના હોય તો બાકીના જમણની ય મઝા મરી જાય. અને કોઇવાર દાળ ટેસ્ટી હોય પણ ખાતા ના આવડે તો ય જમણની અડધી મઝા મરી જાય…

એવી રીતે દાળ બગડી એનો વરો બગડ્યો. – ટાણે અવસરે તો દાળ સબડકા બોલે એવી જ જોઇએ ને !   ઘણીવાર એક સાથે બે કામો થઈ જાય ત્યારે ખુશ થઈને આપણે બોલીએ છીએ કે, “દાળ ભેળી ઢોકળી પણ ચઢી ગઈ’. વળી સંગનો રંગ લાગે ત્યારે પણ નથી કહેતા કે, “દાળના સંગે ચોખો નર મટી નારી થયો”? .

– દાળભાતના સૌ ગુલામ.-જેનું અન્ન એના ગુણ ગવાય !-

દાળમાં કંઇ કાળુ છે’.  આમ તો એ કોકમ જ હોય જેના લીધે દાળના સ્વાદમાં ઉમેરો થાય તેમ છતાં આપણે – કંઇક ગોટાળા કે વાતમાં કંઇક રહસ્ય માટે દાળમાં કાળા કોકમને કેવા સપાટામાં લઈએ છીએ નહીં?

-‘દાળ રોટલી પર શુકરાના કરવા’. એટલે કે, દાળ રોટલીથી ગુજરાન ચાલવું અથવા અન્ન દેવતાનો આભાર માનવો.

તો ચાલો, આજે અહીં  આ આભાર શબ્દે વાચકોને પણ યાદ કરી લઇએ.  વાચકમિત્રોએ આ પત્રાવળીને જે આવકાર આપ્યો છે એના માટે એ સૌનો પણ આભાર માનીને આ પત્રની પૂર્ણાહુતિ કરું?  

અરે ! જતા જતા વળી આ પૂર્ણાહુતિ શબ્દથી મનમાં  એક વિચાર રમતો થયો..પૂર્ણાહુતિ તો મોટા ભાગે યજ્ઞ વગેરેની પૂર્ણતા દર્શાવતો શબ્દ છે; અને પૂર્ણાહુતિ તો ત્યારે જ થાય ને જ્યારે શરૂઆત થઈ હોય. હોમ-હવન કે યજ્ઞની શરૂઆત ૐ થી થાય છે. જાણે આખુ બ્રહ્માંડ એમાં સમાયુ. તો પછી આ એકાક્ષરી એવા ૐ ને શબ્દ કહીશું કે અક્ષર? …વળી એમાંથી મનમાં પ્રશ્ન ઉભો થયો કે આ શબ્દો જેમાંથી સર્જાયા એવા અક્ષરોનું ય પ્રાધાન્ય તો ખરું જ ને? શું કહો છો?

રાજુલ કૌશિક

ફેબ્રુવારી 11, 2018 at 1:05 એ એમ (am) 20 comments

પત્રાવળી-૭

પત્રાવળી-૭

રવિવારની સવાર

શબ્દોના સાથીદારો,

 પત્રાવળી શબ્દમાંથી અર્થોના કેટલાં બધાં પર્ણો ફૂટ્યાં, નહિઅને તે પણ મનોહારી વર્ણનાત્મકરૂપેવાંચતા વાંચતા તો મનમાં દરેક અર્થોના કંઈ કેટલાંયે ચિત્રો,ચલચિત્રોની જેમ  ઉપસી આવ્યા.

પ્રીતિબેનના ‘શબદ’ અને ‘ભ્રમર’ શબ્દે તો મનમાં મનુભાઈ ત્રિવેદીનુ એક ગીત  ‘શબદ તો ભમરીથઈને ફરેબારાખડીમાં બેઠો શબદ  કીટ સમો કમકમે, .શબદ તો ભમરી થઈને ભમે ,. ગીત ખડુંકરી દીધુંતો વળી ઉતરાણની આસપાસના દિવસોમાં જ પતંગના પેચને, કશાયે કાવાદાવાના પેચ વગર, ખોવાયેલી બુટ્ટીના પેચ સાથે સાંકળી દઈને, વિવિધ અર્થોને કથાત્મક રીતે એવા કહેવાયા કે મનમોહી ગયા!

 પત્રમાં હવે શબ્દને  વીંટળાયેલી એક બીજી નવી વાત કરુંગઈકાલે  શોપીંગ મૉલમાં એકઓળખીતા બેન મળ્યાતેમના પતિ પણ સાથે હતા.  તે ખૂબ હસમુખા સ્વભાવનામળીએ એટલે જેરીતે પૂછીએ તે રીતે મેં  તેમને પૂછ્યું  “કેમ છોશું નવાજૂની?” જવાબમાં  તરત  બોલી ઊઠયા. ” નવી આવતી નથી અને જૂની જતી નથી!” ને પછી અમે બધાં ખડખડાટ હસી પડયાંછૂટા પડયાં પછીમને એના પરથી જૂની કહેવતો યાદ આવી ગઈ.

જૂના જમાનામાં આજના જેવી શિક્ષણ પ્રથા,વ્યવસ્થા કે સ્કૂલોકોલેજો  હતી ત્યારે યાદ રહી જાયતેવી કહેવતો દ્વારા લોકશિક્ષણનું કાર્ય થતુંતેને પરિણામે ગામડાઓની અભણ કે ઓછું ભણેલીપ્રજાને પણ કહેવતો યાદ રહી જતીઆજે પણ જુઓ ને?  જૂના ગીતોની જેમ  જૂની કહેવતો પણલોકોની જીભ પર સચવાઈ રહી છે નેમેં તો એમ પણ સાંભળ્યું છે કે કહેવતો પર તો હવે યુનિ.માંવિદ્યાર્થીઓ પીએચડી પણ કરે છેતમે જોશો તો કહેવતો પણ કેટલી બધી અર્થસભર અને કેવીમઝાની?

ક્યારેક દંભી ભગતો માટે એમ કહેવાતું કે, ‘ભગત ભૂંગળી અને શેર ખાય ડુંગળી.’ વળી ડુંગળી તોગરીબોની કસ્તૂરી’ મનાય છે ને?કસ્તુરીની વાત થોડી આગળ ચલાઉં. ‘કસ્તૂરી’ એટલા માટે કહું છું કેતમને ગંધ આવે નહિ!!  કેટલી કાળજી રાખું છું તમારીનહિ?! પહેલાંના સમયમાં કાઠિયાવાડનાલુહાણાઓમાં કસ્તૂરીનો વપરાશ વધારેતેના પરથી એક રમૂજી કહેવત આવી.”મૂળ રાતા ફૂલધોળાં,પાન જેવી ડુંગળી..લુવાણાની લાજ રાખીધન્ય માતા ડુંગળી.’ બીજી એક કહેવત યાદ આવીગઈ તે  કે ‘પ્યાજ ખાધે કંઈ કપૂરની સુગંધ થોડી  આવે?’ એટલે તમારામાંના કોઈને પણ કાંદાનીગંધ  આવે તેથી  વાતને અહીં પૂરી કરું!!

 બીજી એક રસપ્રદ વાત એ છે કે, ઘણી કહેવતો એક કાનેથી બીજે કાને પહોંચતા સુધીમાં તો તેમાં રહેલાં શબ્દો કેવા અપભ્રંશ પામે છે! એક દાખલો આપું કે આપણે કહીએ છીએ અને સાંભળ્યું પણ છે કે, “નહિ મામા કરતા કાણો મામો સારો ” બરાબર?  હકીકતમાં આ કહેવતમાં ‘કાણો’ શબ્દ મૂળ ‘કહેણો’ હતો. એટલે કે, નહિ મામા કરતા કહેણો (માનેલો) મામો સારો. આ ‘કહેણો’ માંથી ‘કે’ણો’ અને તેમાંથી  ધીરે ધીરે ‘કાણો’ કહેવાતો થયો ! બોલો છે ને દિલચશ્પ અપભ્રંશ? શબ્દનું મૂળ રૂપ આ રીતે વિકૃત થવાના કારણોમાંનું મુખ્ય કારણ મને  ઉચ્ચારની ખામી લાગે છે. શબ્દનો સ્પષ્ટ ઉચ્ચાર હોવો ખૂબ જરૂરી છે અને એ વાત પણ શબ્દ જ સમજાવે છે ને!

 મૂળ વાત જૂની કહેવતો અંગે કરવી હતીમને ખાત્રી છે કેતમે પણ વધુ મઝાનીઉપયોગી અનેરોજના વપરાશમાં સંભળાતી નવી કહેવતો જરૂર લઈ આવશો. પત્ર પૂરો કરતા પહેલાં વળી એક વાત યાદ આવી (વક્તા હાથમાંથી માઈક  છોડે તે રીતે!) કેકહેવત શબ્દના પણ એકબેથી વધુ અર્થો છેએટલું  નહિ કહેવત શબ્દ પર પણ કહેવત છે  ખબર છે ને? કોઈએ કંઈ ખૂબ જ ખરાબ કામ કર્યું હોય તો એમ કહેવાય કે. એને ‘માથે કહેવત રહી ગઈ.  વિશે ગામડાની બાઈઓ એકબીજાંની સાથેખભાથી ઠોંસા મારીને, આજુબાજુ જોતાં જોતા, આંખોના ખૂણેથી કંઈક આવી રીતે વાત કરે. “અલીબુનમુ હુ વાત કરુંપસ તોહોંભર..પસ તો.. ઈયોને માથ કહેવત રહી જઈ”..તાણેલેમુ તો   હેંડી રોમ રોમ…”

અસ્સલ ગામઠી ભાષા વાંચવાની મઝા આવી ને?

ચાલોદોસ્તો, મારી મનગમતી કહેવત કહીને અટકુ? શબ્દના આ પાને મળશો તો સોનામાં સુગંધ મળશે, સમજ્યા ને? આવજો.

દેવિકા ધ્રુવ

ફેબ્રુવારી 4, 2018 at 1:02 પી એમ(pm) 16 comments

પત્રાવળી-૬ 

રવિવારની સવાર…..

 

 

વાહમિત્રો – એટલે કે દેવિકાબેનરાજુલબેન અને જુગલકિશોરભાઈ,

 વિષય બહુ સરસ છેબહુપરિમાણી છે : શબ્દ’ . એની ઉપસ્થિતિ કેટલી નાનકડી છેપણ એની વિસ્તૃતિબંધ કમળને જેમ ખોલવાનું હોય છેતેમ જ એક શબ્દનાં પટલ પણ ખોલીએ તો અંદરથી કેવા રંગસુગંધસૌંદર્યઅને કદાચ કોઈ રાતે સપડાયેલો ભ્રમર પણ મળી આવે છે.

શબ્દ’  શબ્દનું રટણ કરતાં કરતાં અચાનક મારા મનમાં શબદ’  શબ્દનો સાક્ષાત્કાર થયો. કેવો સાદોઅને કદાચ સાધારણ લાગે છે આ શબ્દનહીંતળપદો હોય એવો. નહીં કાનોનહીં માતરઆ શબદ એટલે વળી શુંકાંઈ ભૂલ તો નથી થતી મારી?

પણ નાઆ શબ્દ મનમાં પ્રગટ થઈ ગયોજાણે કોઈ સ્વયંભૂ ઉપસ્થિતિઅને મને એ આરંભ માટેના કોઈ શુકન જેવી લાગે છે. આરંભ એટલે આ પત્રાવળીમાં મારો પ્રવેશ. તો આ શબદ આવો શા માટે લાગે છેશીખ ધર્મમાં ગુરુનો જે ઉપદેશ છેગુરબાની છે તે શબદ કહેવાય છે. કબીરનાં ભજનોને પણ કબીર શબદ કહે છે. તેથી શબદ’ નો સંદર્ભ આસ્થાધ્યાનભક્તિઅને ચિત્તની અંદરના આનંદ સાથે છે. રોજેરોજની બોલચાલથી જે બનતા હોય છે તે બધા કહેવાય છે શબ્દપણ એનું સાવ સાદું એક સ્વરૂપ- શબદ – ઘણો ઊંડો અર્થ પામે છે.

જોકે આવો જ અચાનકઅન્ય એક શબ્દ પણ પછી મનમાં ચકરાવા લાગેલોને તે છે ‘ પેચ’ . હમણાં ગુજરાતમાં હતીને એક લગ્નમાં જતી વખતે અધીરાઈ કરી હશેતે એક બુટ્ટીનો પેચ હાથમાંથી પડી ગયો. શોધવા જઈએ તો દેખાય જ નહીં. ચીજ તો સાવ નાની અમથીઆમ તો એક નાની ખીલી જપણ સોનાના ભાવ પ્રમાણે એની કિંમત ઘણી થાય. વળીએટલું અમથું કરી પણ કોણ આપે?, તેથી પણ એની અગત્ય ઘણી થાય છેભઈ!

તો આ પેચ એટલે ઘરેણાંનો બહુ જરૂરી અંશ. આ પેચ એટલે કોઈ વાસણને બંધ કરવા માટેના ઢાંકણામાં પાડેલા આંટા પણ ખરા. વાસણ ધાતુનું હોયને કાચનું પણ હોય. પણ વાસણ તેમજ ઢાંકણામાં આ આંટા સરખા પડ્યા ના હોય તો એ બરાબર બંધ જ નહીં થવાનું. સોનાનો નહીંતોયે આ પેચ જો ના મળે તો પછી કંટાળીને કે ગુસ્સામાં આવીને એને પછાડોકે પછી ફેંકી દેવા તૈયાર થાઓ.

પણ એને દાવપેચ જેવા સંદર્ભમાં જોઈએ તો જાણે એ ડરામણો શબ્દ બની જાય છેએવું નથી લાગતુંદાવપેચ કહેતાં બીજા કેવા શબ્દો અને સંજોગો યાદ આવી જાય છે – કાવાદાવાથી માંડીને યુદ્ધ સુધીના. જાણે અશ્વત્થામાએ પસાર કરેલા કોઠાનું સ્મરણ થઈ જાયઅને મને ગુજરાતનો નાથના મુંજાલ મહેતા યાદ પણ આવે.જોકે એમની તો મુત્સદ્દીગીરી. મુજાલ મહેતા બળથી નહીંપણ કળથી દાવપેચ ચલાવે. ને એ તો એક અત્યંત રસપ્રદ સાહિત્ય-કૃતિના ખૂબ વિશિષ્ટ પાત્રતેથી એમની સાથે સાંકળી શકાય તેવા દાવપેચનો સંદર્ભ વધારે બુદ્ધિગમ્ય અને પ્રશસ્ય લાગે છે.


ગુજરાતમાં મોટા ભાગની પ્રજા ખૂબ ઉત્સાહિત થઈ જાય છે ઉત્તરાયણ દરમ્યાન. ને તે કાંઈ સૂર્યદેવના ગોળાર્ધ-ભ્રમણથીકે સંક્રાન્તિને કારણે નહીં. આ પ્રાકૃતિક પ્રસંગ કેટલાં શતકથી એક અપૂર્વ આનંદદાયી મહાલોકોત્સવ બન્યો હશેરંગરંગીન કાગળના ચોરસ ટુકડાખરુંપણ એમને અમુક વ્યવસ્થિત રૂપ આપીને આકાશની મોકળાશમાં મોકલી દેવાય ત્યારે એમનું નામ પતંગ બને છે. ઉત્તરાયણ એટલે પતંગોત્સવઅને પતંગ ચડાવવાનો સૌથી વધારે આનંદ મળતો લાગે છે બે કે વધારે પતંગોના પેચ દ્વારા.

આ પેચ પણ દાવપેચનો જ પ્રકાર લાગે છે. ચડાવનારાં જ નહીંજોનારાંને પણ ઉત્સાહનું ઝનૂન’ ચઢે છેપોતાની ને અન્યોની દોરીઓ સાથે આંટા મરાય છેપેચ બરાબર જામે છેપછી ખેંચોઢીલ આપોવળ ચઢાવો વગેરે કારીગીરી અજમાવાય છે. અગાશી પર કે છત પર ચઢેલાં કેટલાંયે યુવક-યુવતીઓની આંખોના પેચ પણ આ દિવસોમાં લાગી જતા હોય છેએમ લોકબાની પાસેથી જાણ્યું છે! પેચ શબ્દ અહીં સૌથી વધારે અસરકારક રીતે પ્રયોજાતો નથી લાગતો?

બીજા કોઈ પેચ તો મને કામમાં નથી આવ્યાપણ હાબુટ્ટીનો પેલો ટચુકડો પેચ છેલ્લેકબાટને ખૂણેથીમળી આવેલો ખરોને ભારે નિરાંત થયેલી.

        પ્રીતિ  સેનગુપ્તા 

જાન્યુઆરી 28, 2018 at 1:24 પી એમ(pm) 14 comments

પત્રાવળી–૫

 

 

સ્નેહી બહેનો,

નીનાબહેન અને દેવિકાબહેને ‘આથમણી કોરનો ઉજાસ’ પ્રગટાવીને પુસ્તકરૂપે ફેલાવ્યો ત્યારે જ મારા ધ્યાનમાં આવેલું કે આ બે બહેનપણીઓ વચ્ચે જ પત્રવ્યવહાર થયાં કરે તે જ રીતે થોડા વધુ જણાં એમાં ભેળાં થાય તો આ સાહિત્યસ્વરૂપ – પત્રવૃક્ષ –ને વધુ પત્રો કહેતાં પાંદડાં ફૂટે !! એટલે મેં તો મારા સ્વભાવ મુજબ સૂચન કરીને મૂકી દીધું કે તમે સૌ મળીને આનો ફેલાવો કરો.

પાંદડાંને પવન મળે તો જે ધ્વનિવૈવિધ્ય પ્રગટે છે તે માણ્યું છે કદી ? ઉનાળાની મોડી રાતે લીમડો એનો રેશમિયો ધ્વનિ ફેલાવતો હોય ત્યારે આસપાસમાં સૂવાનો મજો પડી જાય છે. એવી જ રીતે ખખડધજ પીપળો રાતે પવનમાં પાંદડાંને મુખરિત કરે છે ત્યારે કોઈ બાળક ખડખડ હસતું હોય તેવું સંભળાય છે ! ને દિવસે તો એની લાં….બી ડાંડલીથી જોડાઈને લટકતાં પાંદડાં એકબીજાં સાથે અથડાતાં અથડાતાં એક ચિત્ર ઊભું કરે છે જેમાં મારા જેવાને તો ગીતાના ગાયકે પ્રશંસેલો એ વૃક્ષરાજ હાથતાળી આપતો દીસે !!

પતરાળી નામથી ઓળખાતી આપણી દેશી થાળીમાં જમવાનું પણ માહાત્મ્ય છે. દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં આજે પણ પાંદડાંની થાળીને બહુ મહત્ત્વ મળેલું છે. કેળનાં લાંબાં, લીલાંછમ્મ ને આંખને શાતા આપનારા રંગનાં પાનમાં જમ્યાનો આનંદ માણવા રેખો છે. પણ પતરાળી તરીકે ઓળખાતી આપણી થાળી એટલે કેસૂડા/ખાખરાના ઝાડનાં ગોળાકાર પાંદડાંની સળીઓથી ગુંથાયેલી થાળી ! પત્ર+આવળી. આવળી એટલે હાર, પંક્તિ, પરંપરા. એટલે કે, પાંદડાંને એક પરંપરિત રૂપ આપીને યોજાયેલી આકૃતિ.

હવે, તમારા આ પત્રોને મેં આપેલા નામ બાબત કહું તો ‘પતરાળી’માં જેમ ઘણાં પાન ગોઠવાયાં–ગૂંથાયાં હોય છે તેમ આ નવી પત્રશ્રેણીમાં પણ એકથી વધુ લેખકો અને એકથી વધુ, અનેક વિષયોનો સમાવેશ થવાનો છે…..ને વળી થાળીમાં પીરસાતાં ભોજન–વ્યંજનોનું રસરૂપ–વૈવિધ્ય પણ સૌનું ધ્યાન ખેંચવાનું છે તે મજાની બાબત બની રહેશે જોજો !     

પત્ર એટલે જેમ પાંદડું તેમ જ તમે લોકોએ કહ્યું તેમ, લખાનારો ને ગંતવ્યે વંચાનારો પત્ર પણ. પત્રને આમ તો બે સ્થાનો હોય છે. એક તેના લખનારવાળું ને બીજું એના વાંચનારવાળું. જોકે આ તો કોઈ પણ કલાને લાગુ પડે છે. સર્જક અને ભાવક આ બન્ને પાસાં કલાને માટે અનિવાર્ય છે પણ પત્રમાં ટપાલી એ પણ એક જરૂરી પરિમાણ હોય છે ! ટપાલીનું એક જમાનામાં જે સ્થાન હતું તે તો સ્વજન જેવું હતું ! ટપાલી સૌનો વહાલો હતો.

પત્ર એક એવો અરીસો છે જેમાં વાંચનારને લખનારનો ચહેરો દેખાય છે….કહું કે, વંચાય છે !!

આજના જમાનામાં તો હવે આ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ માધ્યમોએ અનેક સ્વજનોને ઘેર બેસાડી દીધાં છે ત્યારે ટપાલીની ગેરહાજરીમાં પણ તમે બહેનોએ આ પત્રશ્રેણીને મહત્ત્વ આપીને એને સૌની વચ્ચે છુટ્ટી મૂકી દેવાનું ધાર્યું છે ત્યારે તમને સૌને અભિનંદનો આપવાં જ રહ્યાં.

આજે તો આટલું જ. 

લિ. જુભાઈ.

– જુગલકીશોર વ્યાસ

જાન્યુઆરી 21, 2018 at 12:38 પી એમ(pm) 5 comments

પત્રાવળી-૩ અને ૪

પત્રાવળી-૩

રાજુલબેન,

વાહ, વાહશબ્દોની સંગે સાહિત્યનો રંગખૂબ ગમ્યુંતમે તો સૌથી પ્રથમ અને શીઘ્ર પ્રતિભાવકએટલું  નહિ રસપ્રદ અને  સાચા સાહિત્યિક મિત્ર રીતે પ્રોત્સાહિત કરવા માટે પહેલાં તોઆભારના,ના,નાજવા દઈએ   ભાર.  લોઆટલું લખતામાં તો વાતના સંદર્ભમાં ગનીદહીંવાલાનો એક  શેર યાદ આવ્યો.
ઘણું ભારણ છે જીવનમાં છતાં એક બોજ એવો છેઉપાડો તો સહજ લાગેઉતારો તો વજન લાગે!

 પણ શબ્દોની અમરતા  નેગમે ત્યારે ઝબૂકી જાય..

હાતો આપણે વાત કરતા હતા દ્વિઅર્થી કે અનેક અર્થવાળા શબ્દોરોજબરોજના શબ્દોથી શરુઆત કરું તો પહેલાં ધ્યાનમાં આવે છે જીવનની અનિવાર્ય જરૂરિયાત પાણીની..

પાણી’ શબ્દના કેટલાં બધા અર્થ?

.પીવાનું પાણી,.તાકાત.( જોઈએ કોનામાં કેટલું પાણી છે?) ટેકપ્રતિજ્ઞા,નરમ વસ્તુ,શરાબ,આંસુ

વગેરેશબ્દકોષમાં તો અધધધદોઢ્સોથી વધુ અર્થો આપ્યાં છેએમાં પણ જો ’ ને રસ્વઈ કરોએટલે કે ‘પાણિ’ લખો તો પાછા એના અનેક અર્થપણ મને મઝા પડી  વાતમાં કે જ્યારે  પાણીશબ્દ વાક્યમાં વપરાય છે ત્યારે બધાને તરત સમજાઈ જાય છે કેસામેની વ્યક્તિ શું કહેવા માંગે છેજુઓ રહ્યા કેટલાંક ઉદાહરણોઃ

કેવું પાણી ફેરવી નાંખ્યુ.=નકામુ કરી નાંખ્યું
 પાણીપાણી થઈ ગયો.=પીગળી ગયો.
ઊંડા પાણીમાં ઉતરવું=જોખમ લીધું.
આંખમાં પાણી આવી ગયા.=આંસુ આવી ગયા.
પછી તો એણે એવું પાણી ચડાવ્યુ..=જુસ્સો
ટાઢે પાણીએ ખસ કાઢી=બારોબાર પતાવી દેવું
એણે તો પેલાનું પાણી ઉતારી દીધું.=અભિમાન હેઠું પાડવું.
તે દીથી મેં પાણી મૂકયુંપ્રતિજ્ઞા કરવી.
પાણીથી યે પાતળો છે  તો=અતિ કંજૂસ
મેં લોહીનું પાણી કર્યું=ખૂબ મહેનત કરી.
એના પેટનું પાણી નથી હાલતું=ઠંડક હોવી.
જોઈ લઈશું એનામાં કેવું પાણી છે તેશૌર્ય,હિંમત હોવી..
અરે બાપ રેલખવા બેઠી તો કેટલાં અર્થો મળી ગયાંઆભાર જુગલભાઈનો કે તેમણે આવું કંઈકલખવા તરફ ધક્કો (મનગમતોલગાવ્યોઅરે હાંતેમનો ખાસ આભાર તો એ કે, પત્રશ્રેણીના પ્રથમ પુસ્તકને વાંચીને તરત જ આ સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિને પોરસાવી. તેમાંથી મને સુંદર બે શબ્દો મળ્યા..પત્રાવળી અને શાબ્દિક વિડીઓ.

રાજુલબહેન, આ લખી રહી છું ત્યારે, આ ક્ષણે મારા ઈમેઈલનો ઘંટ વાગ્યો. જરા વાર અટકાવીને જોયું તો આપણી આ પત્રાવળીની જ વાત ટેલીપથીની જેમ (હાલ ભારતથી) સખી નયના પટેલની કલમમાં પડઘાઈ! તો આજે એની પણ વાનગી આ પત્રાવળીમાં પીરસી દઉં છું, હોં ને?
ચાલોઆજે આટલું .

દેવિકા ધ્રુવ

પત્રાવળી 

પ્રિય દેવી,

તારા તથા રાજુલબહેનના ‘ શબ્દ ‘ વિષેના ખૂબ જ સરસ વિચારો વાંચ્યામઝા આવી.

‘ એક કરતાં બે ભલાબે કરતાં ચાર… એ કહેવત મુજબ વધુ મિત્રો સાથે વિચારોની આપલે કરવાનો આ નવતર પ્રયોગ પણ ગમ્યો.

જુગલકિશોરભાઈએ યોજેલો ‘ પત્રાવળી ‘ શબ્દ ખૂબ જ પસંદ પડ્યોસુરતી છું ને એટલે પ્રથમ વિચાર પત્રાવળીનો અપભ્રંશ શબ્દ ‘ પતરાળી ‘ યાદ આવ્યોઆપણે નાના હતાં ત્યારે લગ્નનું જમણ પતરાળીમાં જ થતું ને ?

પતરાળીમાં જેમ વિવિધ વાનગીઓ હોય તેમ વિવિધ વિષયો પર અંગત વિચારોની વાનગી પત્રાવળીમાં પીરસવાની અને માણવાની મઝા જ આવે ને ?

આવા શબ્દો પર વિચાર કરતાં કરતાં મને યાદ આવી ગઈ એક જૂની વાત મેં સાંભળી હતી તે ! પત્રના ઘણા અર્થો થાયતેમાંનો એક એટલે પાંદડુંખાખરાના વૃક્ષના પાંદડામાંથી બનતી ‘ પત્રાવળી=પતરાળી ‘.

પત્ર એટલે કોઈને સંબોધીને લખેલી વાતો– જેવા જેના સંબંધો તેવી ભાતિગળ વાતો !

વાહઆ જ રીતે લખતાં લખતાં શબ્દો આવતા જાય અને આપમેળે ખૂલતા જાય……..

જેમ કે ‘ સંબંધ ‘ શબ્દ આવ્યો અને કેટકેટલાય સંબંધો યાદ આવી ગયા ! સમ્‍ – બંધજેમની સાથે બંધન ન લાગે છતાંય સંકળાયેલા હોઈએબે જાતનાં સંબંધોએક સગપણને લીધે મળેલો અને બીજો કોઈને કોઈ વજૂદથી નજીક આવી ગયા અને શરૂ થાય સંબંધપછી તેને જાળવાસંભાળવાકાળજીથી સાચવવાબરાબરને ?

ચાલઅહીં અટકું નહીં તો પ્રવચન શરૂ  થઈ જશે.

હવે પ્રવચન પર વાંચવા છે તારા, રાજુલબહેનના અને કોઈ અન્ય જોડાય તો તેના વિચારો.

નીનાની યાદ

જાન્યુઆરી 14, 2018 at 12:50 પી એમ(pm) 1 comment

પત્રાવળી-૨

 

પત્રાવળી-(૨)

દેવિકાબેન

ખુબ સુંદર શરૂઆત છે. 

શબ્દ એક, એની સાથે સંકળાયેલા સંદર્ભ અનેક. શબ્દ એક, એના રૂપ અનેક. શબ્દની સાથે ગોફની જેમ ગૂંથાતા જતા એકમેકના લાગણીના તારથી જ તો આપણે અરસ-પરસને સાંકળી લઈને છીએને! 

માનવ જાત બોલતા શીખી ત્યાંથી જ ભાષાનો ઉદભવ થયો હશે કદાચ તમે કહ્યું એમ હોંકારા-પડકારાના ધ્વનિમાંથી અક્ષર પકડાયો હશે , અક્ષરમાંથી શબ્દો રચાયા હશે.

જેમ શૂન્યની શોધ થઈ ત્યાંથી આખે આખુ ગણિત શાસ્ત્ર રચાયું એમ ક્યાંક કોઇ પ્રથમ અક્ષર પકડાયો હશે અને એમાંથી શબ્દનું સર્જન થયું હશે. શબ્દો થકી ભાષાનો ઉદ્ભવ થયો હશે. અલગ અલગ લિપીમાં લખાયેલા અક્ષરોથી અલગ-અલગ ભાષાની ઓળખ સર્જાઇ. સંસ્કૃત, હિન્દી, ગુજરાતી, મરાઠી…..કેટલા નામ ગણવા

મનના વિચારોને અભિવ્યક્ત કરવા શબ્દ જેવું ઉત્તમ માધ્યમ સર્જાયુ. આપણા આખે આખા ભાવ જગતને પદ્ય સ્વરૂપે કે ગદ્ય સ્વરૂપે મુકીએ છીએ ત્યારે પણ સેતુ તો શબ્દો જ બની રહે છે ને!

ગુજરાતીની વાત કરીએ તો ગુજરાતી ભાષા કેટલી સમૃદ્ધ છે નહીં? એક શબ્દ પણ અનેક અર્થ આપી જાય છે. જરૂર છે સાચી જગ્યાએ સાચા અને યોગ્ય સંદર્ભમાં શબ્દ પ્રયોગની. શબ્દો માત્ર શાબ્દિક ન બની રહેતા માર્મિક બની જાય ત્યારે એ વધુ સ્પર્શે છે. 

આ શબ્દ માટે પણ શું કહેવું? અવાજ, ધ્વનિ, નાદ, સ્વર, બોલ, વચન. આમ જોવા જઈએ તો આ બધા જ શબ્દના પણ અર્થ એક છે પણ આ પ્રત્યેક શબ્દ પણ અલગ  સંદર્ભ સર્જે છે.

અવાજને આપણે ઘોંઘાટ સાથે સાંકળીએ છીએ. ધ્વનિને આપણે કાવ્ય સાથે સાંકળીએ છીએ તો નાદ શબ્દ આપણને કોઇ અલૌકિક વિશ્વ સાથે જોડી દે છે. સ્વર શબ્દ આપણને સંગીતની દુનિયામાં લઈ જાય છે. બોલ શબ્દ પણ વેણ કે મહેણાના સંદર્ભમાં લેવાય ત્યારે જરા આકરો નથી લાગતો?  તો વળી વચન શબ્દ પ્રતિબદ્ધતાનો સૂચક બની જાય છે.

આમ આ પ્રત્યેક શબ્દોના અર્થથી પણ એક અલગ ભાવ પ્રગટે છે.

ભાષાના કેટલાય શબ્દો મળીને શબ્દકોષ રચાયો અને એ અદ્ભૂત  સર્જને તો આજે મારા-તમારા જેવાને કેટલા નિકટ લાવી દીધા..

સાહિત્ય મિત્ર, એ પણ કેટલો સરસ શબ્દ ! તમારી સાહિત્યની સફરમાં મને મિત્ર બનવાનો ય આનંદ અનેરો છે. તો ચાલો, શબ્દોની સંગે સાહિત્યનો રંગ માણીશું

રાજુલ કૌશિક

 

જાન્યુઆરી 7, 2018 at 9:11 પી એમ(pm)

Older Posts


Blog Stats

  • 99,225 hits

rajul54@yahoo.com

Join 934 other followers

દેશ – વિદેશ ‘પ્રવાસ વર્ણન’

Posts filed under ‘પ્રવાસ વર્ણન’

ફિલ્મ રિવ્યુ –

Posts filed under ‘- film reviews -’ https://rajul54.wordpress.com/category/film-reviews/

શ્રેણીઓ

“ગુજરાતી બ્લોગર્સ/બ્લોગ રીડર્સ ગ્રુપ”

"http://groups.google.co.in/group/gujblog" target="_blank">ગુજરાતી બ્લોગર્સ/બ્લોગ રીડર્સ ગ્રુપ

Flag counter

free counters

Calender

ફેબ્રુવારી 2018
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« જાન્યુઆરી    
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728  

Disclaimer:

© અહીં રજૂ કરેલ કૃતિઓના કોપીરાઇટ્સ-હક્કો જે તે રચનાકારના પોતાના છે. આ બ્લોગ પર અન્ય કવિઓની જે રચનાઓ પોસ્ટ કરી છે, એને લીધે જો કોઇના કોપીરાઇટનો ભંગ થયેલો કોઇને લાગે અને મને જાણ કરવામાં આવશે, તો તેને સત્વરે અહીંથી દૂર કરીશ. પણ મને આશા અને શ્રદ્ધા છે કે સૌ સર્જકો અને પ્રકાશકો તેમ જ તેમના વારસદારો ગુજરાતી ભાષાના પનોતા સંતાનોને માટે વિશ્વ-ગુર્જરી સમાજમાં સભાનતા કેળવવાના આ નિસ્વાર્થ પ્રયત્નોને હૃદયપૂર્વક ટેકો આપશે અને બીરદાવશે. ۞ Disclaimer : This blog is not for any commercial purposes. The entries posted on this blog are purely with the intention of sharing personal interest in gujarati literature/sahitya without any intention of direct or indirect commercial gain. Locations of visitors to this page