૧૭- કવિતા શબ્દોની સરિતા-રાજુલ કૌશિક

અસલી મિજાજને લઈને પોતીકી લીલાશ જાળવી રહેલા, શીતાગારમાં પણ હંમેશા લીલાછમ રહેતા વૃક્ષોની જેમ કે પછી ક્યારેય લીલાશ ન ધારણ કરતાં વૃક્ષોની જેમ પ્રકૃતિએ-ઈશ્વરે સર્જેલા સંજોગોને રાજીખુશીથી સ્વીકારી શકીશું? આપણાં પ્રાણ સાથે જ જતી પ્રકૃતિને વળગી ન રહેતાં ઇશ્વરે સર્જેલી પ્રકૃતિને અનુરૂપ થઈને રાજી રહી શકીશું?

"બેઠક" Bethak

એ દિવસે સવારે ઊઠીને
જોયું તો આગળ-પાછળ ચારેકોર સ્નોનું સામ્રાજ્ય. હજુ તો ગઈકાલ સાંજ સુધી ઠંડી આખા શહેરને
ઘેરી વળી હતી અને આજે સ્નોએ જાણે ધવલ બિછાત પાથરી. ગઈકાલ સુધી સાવ સૂક્કા થઈ ગયેલા
વૃક્ષો પર સ્નોએ એક મુલાયમ ચાદર ઓઢાડી દીધી. એ સૂક્કા થઈ ગયેલાકેટલાય
દિવસોથી પર્ણો વગરના એઝાડનેપોતાના આગોશમાં સમાવી લીધા.

અરે! ક્યાંક પોતાના
અસલી મિજાજને લઈને પોતીકી લીલાશ જાળવી રહેલા પેલાવૃક્ષો પરપણ પ્રકૃતિએ
પ્રેમાળ હક જમાવી દીધો. પ્રકૃતિના એ પ્રેમાળ હકને એમણે સ્વીકારી જ લીધો હશે
નેનહીંતર એ બર્ફીલી ચાદર વચ્ચેથી ક્યાંક ડોકાતી એની લીલી સળીઓ પર લચી રહેલી
લાલ ચણોઠીઓ ય એટલી હસમુખી ના રહી હોત ને ?

આગલી સાંજે પહેલાં એવું
લાગતું હતું કે જાણે વાયરો પણ કોઈ વાવાઝોડાની આગાહી લઈને વિંઝાઈ રહ્યો હતો. ઝાડ પણ
કશુંક અકલ્પિત બનવાનું છે એવી આશંકાથીઠુંઠવાઈનેસૂનમૂન………

અને એ ખાબક્યો…….

સૂસવાટા મારતા પવન સાથે
એણે પોતાની પાંખ વિંઝવા માંડી.સાંજ સુધીરાખોડી લાગતા વાતાવરણે ધીમે
ધીમેસફેદીની ઝાંય ધારણ કરવા માંડી. દૂર નજર…

View original post 441 more words

January 29, 2019 at 2:43 pm 1 comment

૧૬- કવિતા શબ્દોની સરિતા- રાજુલ કૌશિક

ભરી લો શ્વાસમાં એની સુગંધનો દરિયો પછી

આ માટીની ભીની અસર મળે ના મળે

પરિચિતોને ધરાઈને જોઈ લેવા દો

આ હસતો ચહેરો મીઠી નજર મળે ના મળે

"બેઠક" Bethak

કેટલીક ઘટનાઓ એવી હોય છે જે દરેક માટે થોડી વ્યક્તિગત હોય છે અને એ અંતર્ગતભાવ સાથે કાયમ માટે જડાયેલી રહે છે. જન્મ અને મરણ પણ એક એવું સત્ય છે જે દરેક માટે વ્યક્તિગત સુખ અને વ્યક્તિગત દુઃખ આપનારું હોઈ શકે. કંઈક પામ્યાનું સુખ અને કંઇક ગુમાવ્યાનું દુઃખ અંતર્ગતભાવ જગત સાથે સંકળાયેલું જ રહે. સુખ કે ખુશી એવો ભાવ છે જેને કોઈની સાથે વહેંચવું ગમે. આપણી ખુશીમાં સૌ કોઈને શામિલ કરવા ગમે.

એવી રીતે દુઃખ કે ગુમાવ્યાની વેદના એવી છે જેને હળવું કરવા કોઈનો ખભો જોઈએ, કોઈની હૂંફ જોઈએ. પરંતુ આ બાબત પણ અત્યંત વ્યક્તિગત છે. કોઈને કપરા સમયમાં એકલતા તો નહીં પણ એકાંત ગમે. માત્ર પોતે અને પોતાની વેદના વચ્ચે જ રહેવું હોય.

સુખ અને દુઃખની જેમ જ જન્મ અને મૃત્યુ સાવ બે છેડાના સત્યો. જન્મતાની સાથે આપણી એક્સપાયરી ડેટ લખાઈ ચૂકી હોય છે માત્ર એની આપણને જાણ નથી હોતી.

જન્મ એક એવી ઘટના છે જેમાં અત્યંત ઉત્સુકતાપૂવક એ સમયની…

View original post 550 more words

January 23, 2019 at 2:49 pm

૧૫- કવિતા શબ્દોની સરિતા- રાજુલ કૌશિક

હળવા થઈ પવનની સાથે થોડું ઉડી લઈએ

મોટપ નીચે મૂકી ઉપર નાના થઈને જઈએ

"બેઠક" Bethak

પશ્ચિમના દેશોમાં શીત વરસાવતું,ટાઢુંબોળ હવામાન બંધાય એ પહેલાં જ આપણાં વડીલો દેશાટન આદરે અને એ ય મઝાની ઉત્તરાયણ કરીને પાછા વળવાના પ્લાન કરે. ત્યારે યાદ આવે પેલા માઈગ્રેટીંગ બર્ડ જે પરદેશી ટાઢાબોળ વાતાવરણમાંથી આપણા દેશ તરફ ઉડ્ડાન ભરતા હોય. એક લાંબી સફર ખેડીને હુંફાળા વાતાવરણમાં થોડો સમય વિતાવી આવે. આપણાં ય લોકો પાછા એ પરદેશી પંખીઓને જોવા બર્ડ સેન્ચ્યુરી એટલેકે પક્ષી અભ્યારણ તરફ દોટ લગાવે અને માણે ય ખરા પણ આજકાલ ભારતથી પાછા ફરતાં આપણાં લોકોમાં એક સામાન્ય ફરિયાદ તો અવશ્ય સાંભળવા મળે છે અને એ છે પ્રદૂષણ અંગે-પ્રદૂષિત હવામાન- પ્રદૂષિત વાતાવરણ અંગેની.

સામાન્ય રીતે ઝાકળ-ઓસથી ભરેલું ધુમ્મસ તો સૌને ગમે પણ આ પ્રદૂષણનું ધુમ્મસ?ના રે….. નાકે બુકાની બાંધીને બહાર નિકળવું પડે એ કોને ગમે?આમ તો આ પ્રદૂષણયુક્ત વાતાવરણનું મૂળ કારણ આપણે જ તો..! આપણી હરકતોથી નીલરંગી આકાશની કાયા જ પલટી નાખી છે. પણ કોણ એની તથામાં પડેછે?આપણે તો આપણામાં જ મસ્ત.આપણી આ મસ્તીમાં ઉમેરો કરવા આવે આ પતંગોચ્છવ. ….એ…

View original post 453 more words

January 16, 2019 at 2:30 pm

પત્રાવળી-૫૬ મહાથાળ

પત્રાવળી-૫૬ મહાથાળ

  

અમારાં સૌ પત્રપ્રેમીજનો !
પત્ર ! અત્રતત્ર, સર્વત્ર એવા – આ પત્રયાત્રાના અંતિમે પહોંચેલાને એક નહીં પણ ચચ્ચાર જણાં દ્વારા, અત્રે આકાશી ચોતરેથી લખાયેલા – પત્રથી અમે આપ સૌને સ્નેહયાદી મોકલી રહ્યાં છીએ.
વાત જાણે એમ બની કે 
બરાબર એક વરસ પહેલાંએટલે કે ગયા જાનેવારીમાં આરંભાયેલી અમારી આ પત્રાવલિ અનેક રીતે જુદી પડનારી હતી. આરંભમાં તો અમનેય ખબર નહોતી કે એનું સ્વરૂપ કેવું હશે….

અમે તો પત્રની આ પરંપરાને પત્રઆવલિ ગણીને એક પત્રમાળા’ ધારી હતી પરંતુ આરંભમાં જ પતરાળી’ શબ્દ સાંભરી આવેલો ! ને પછી તો આ પત્રોને અમે (ખાખરાનાં પાંદડાંને ગૂંથીને બનાવાતી પતરાળી જ ગણીને) ભોજનવાનગીઓ પીરસતાં હોઈએ એ રીતે જ આપ સૌ વાચકો સમક્ષ (જાણે કે તમે સૌ અમારા આ નેટઆંગણે મહેમાન બનીને પધાર્યાં હોય તેમ) જુદી જુદી શબ્દવાનગી પીરસતાં રહ્યાં !!

મહેમાનોને આ વાનગીઓ કેટલો સમય પીરસી શકાય/પીરસી શકાશેની ગડમથલમાં અમે એવું નક્કી કરેલું કે ભોજનયજ્ઞ કર્યો જ છે તો પછી છપ્પનભોગ ધરીને જ સંતોષ લેશું…..

તો વાત આવી છે, વાચકમિત્રો ! તમને તો અમે આમ દર અઠવાડિયે વિવિધ વાનગીઓ પીરસતાં પીરસતાં પંચાવન ડીશો પીરસી વળ્યાં ને હવે આ છપ્પનમી છે. તમને શું લાગે છેપંગતમિત્રો ! આ છપ્પનમી થાળીમાં શું આપીએ તો ઠીક ગણાય ?”

બસઆ જ સવાલના માર્યા આજે અમે ચારેય પીરસણિયાં (દેવિકા ધ્રુવરાજુલ કૌશિકપ્રીતિ સેનગુપ્તા અને જુભૈ) આકાશીચૉરે ભેળાં થયાં છીએ ને સૌની વાનગીઓની ભેળ બનાવીને મૂકવા ધારીએ છીએ…..

વાચકમિત્રો ! આપનામાંનાં મોટાભાગના નેટજગતે સુજ્ઞવાચક તરીકે સામાજિક માધ્યમો દ્વારા વિવિધ માહિતી મેળવતા રહે છેઘણા વાચકોને પોતાનાં બ્લૉગસાઇટ કે ફેસબુક જેવાં પ્રકાશનસ્થાનો પણ છે. ક્યાંકક્યારેકકોઈ નિમિત્તે આ સૌ ભેળાં થઈ જઈને સામૂહિક કાર્યોને સફળ બનાવે છે. અમે પણ આ પત્રમાળા દ્વારા કંઈક એવું જ ગોઠવેલું જેને કારણે આ લખનાર ચાર જણ સિવાય પણ ઘણા બધા લોકો પત્રથાળીમાં પોતાની વાનગી પીરસી ગયાં ! ને એટલે જએ સૌ લેખકમિત્રોની સાથે સાથે આપ સૌ વાચકોનો પણ સાભાર ઉલ્લેખ આરંભે જ કરી લેવો છે.

આપ સૌનો સહયોગ કાયમ યાદ રહેશે….

મિત્રોટપાલવહેવાર તો હવે ભૂતકાળ બની રહ્યો છે એવે ટાણે આ આકાશી પત્રોએ અમને પ્રેરણા આપી છે. આમ જોઈએ તો ટપાલ ફક્ત સંદેશાવ્યવહારનું જ માત્ર સાધન નહોતું. પત્ર એક સાહિત્યસ્વરૂપ પણ હતું જ. ગુજરાતી સાહિત્યમાં પણ પત્રોએ ઉત્તમસાહિત્યિક વાચન પૂરું પાડ્યું છે. અત્યારેઆ લખતાંમાં યાદ આવી ગયો હીરાબહેન પાઠકનોવંદનીય સ્વ રા.વી.પાઠકને લખેલો પરલોકે પત્ર” ! સહયોગીઓઆપણી ગરવી ગુજરાતીમાં લખાયેલા આવા અન્ય પત્રો પણ તમને યાદ આવે તો વળતી ટપાલે (કૉમેન્ટકક્ષે) જણાવજો પાછાં !

પત્ર શબ્દ જ એવો છે જે સાંભળતાં જ વૃક્ષને વળગી રહેલું પાન યાદ આવી જાય. કેટકેટલા રંગોકેટકેટલા આકારોશાખાપ્રશાખાને વળગીને કરાતા કેટકેટલા ધ્વનિવિશેષ…..અને ખાસ કરીને કેટકેટલા તેના ઉપયોગો !! પાંદડુંપાનપર્ણ ને પત્ર એમ વિવિધ નામે સંબોધાતું આ પાન ખરેખર તો વૃક્ષવેલીછોડનું રસોડું છે તે કોણ નથી જાણતું ભૂમિજળસૂર્યનાં કિરણો અને હવાની સામગ્રીમાંથી આ જ પાન રસોડું ચલાવે છે ને વિશ્વને મળી જાય છે અણમોલપૌષ્ટિક જીવનતત્ત્વો !! પુષ્પમ્ અને ફલમ્ તો આ પત્રમને જ આધારિત છે ને !

અમે લોકો આ પત્રને રસોડે જે કાંઈ રાંધવાને મથ્યાં એમાં પહેલો પદારથ અમને મળ્યો તે શબ્દનો ! ભોજન તૈયાર કરવામાં વિવિધ સામગ્રીની જરૂર પડે. અમારી મુખ્ય સામગ્રી તો હતી શબ્દ ! એ શબ્દની સાથે વિચારો’ ભેળવ્યા અને ભાવનું ઉમેર્યું મોણ ! સરસ મજાનો પીંડ બંધાતો રહ્યો ને અમે એમાંથી વાનગીઓ સર્જતાં રહ્યાં…..પણહા કબુલ કરવું જ રહ્યું કે ક્યારેક કોઈ વાનગી પત્ર કરતાં લેખ જેવીય બની ગઈ ખરી ! ધ્યાન ન રહે તો બહુ વખાણી વાનગી દાંતે વળગે ખરી.

અમે શબ્દને સહારે જેટલું બન્યું તેટલું સર્જ્યું. તમને બધાંને યાદ હશે કેઆ પત્રાવલિમાં મોટે ભાગે શબ્દનો મહિમા થયો છે. અમારા બધાંમાં આગળ ચાલનારાં દેવિકાબહેને આ ચૉરે બેઠાં શબ્દને બરાબરનો રજૂ કર્યોકહે કે,

વિચારું છું કે માણસના જન્મ્યા પછીના હાવભાવના હોંકારામાંથી ક્રમે કરીને કદાચ ૐનો અક્ષર મળ્યો. ૐના આ અક્ષરમાંથી શબ્દ બન્યોશબ્દમાંથી ભાષા સર્જાઈ અને ભાષા થકી ભાવોને અભિવ્યક્તિના વાઘા મળ્યા, અલંકારોના શણગાર પણ સોહ્યા અને તેમાંથી જ તો પેલા અસલ હોંકારાને અવનવાં અનેક રૂપો મળ્યાં !

એમની વાત સાંભળીને અનેક સામયિકોનાં લેખિકા એવાં રાજુલબહેને હોંકારો ભણીને પોતાની વાત આ રીતે ટહુકાવી 

“શબ્દનું તો એવું છે ભાઈ, એ શાસ્ત્ર બનીને મારગ ચીંધે તો ક્યારેક શસ્ત્ર બનીને સંબંધોની આડે પણ આવીને ઊભો રહે. એને તો ક્યાંક્યારે અને કેવી રીતે વાપરવો એ સૌની વિવેકબુદ્ધિ પર નિર્ભર છે એટલે જ તો આજે રાહી ઓધારિયાની આ ચાર પંક્તિઓ યાદ આવી..

‘શબ્દ ક્યાં મારો કે તમારો છેશબ્દ હર કોઈનો દુલારો છે.

બુઠ્ઠાઅણિયાળારેશમીબોદાશબ્દના કેટલા પ્રકારો છે !

ભાવ છે અર્થ છેઅલંકારો – શબ્દોનો કેટલો ઠઠારો છે;

જો જરાક અડકો તો છટપટી ઊઠશેશબ્દ સંવેદનાનો ભારો છે.’ ” 

વિશ્વપ્રવાસી એવાં પ્રીતિબહેન સેનગુપ્તા પણ આકાશીચૉરે હાજર હતાંએમણે વાતની વાટને સંકોરતાં કહ્યું 

બસહવે વધારે શું કહેવાનુંઆખું આવર્તન પૂરું થયું. આટલાં અઠવાડિયાંથી શબ્દની ઉપસ્થિતિનોશબ્દની અનુભૂતિનોએની અર્થચ્છાયાઓનોઅને એના રૂપ-સ્વરૂપનો યથેચ્છ મહિમા થતો રહ્યો. જાણે શબ્દોત્સવનું પર્વ ઊજવાયું. શબ્દ વિષેનું કલ્પન જુગલકિશોરભાઈએ સૂચવ્યુંપણ પછી પત્રાવળી’ તરીકેના એના આકારનો વિમર્શ તો દેવિકાબહેનનોખરું છે કે નહીંપછી રાજુલબહેન જોડાયાંઅને મને પણ સાથે જોડાવાનો લાભ મળ્યો… 

આગળ કહ્યું તેમઆ પતરાળી ભોજનપર્વનું માધ્યમ જ બની ગઈ ! ટપાલ એના આકારે કરીને ભલે જુદી ભાસેપણ એમાં લખનાર એના વાંચનારને જે વાતો પીરસે છે તે ભોજનવ્યંજનોથી સહેજેય ઊતરતી નથી હોતી ! ભૂખ્યો માણસ જેમ થાળીના ખખડવાની રાહ જુએ તે જ રીતે ભાવપૂર્ણ રીતે પત્રો લખનારની વાત સાંભળવા એનો વાચક રાહ જોતો હોય છે ! જુઓ, (નહીંસાંભળો…) પ્રીતિબહેન શું બોલ્યાં :

વર્ષો પહેલાંનાની ઉંમરમાંને તેય એકલીજ્યારે અમેરિકા આવી ત્યારેજડમૂળથી દૂર થયેલા છોડની જેમક્યાંય સુધી સર્જનાત્મક કશું પાંગરી શકે તેમ હતું જ નહીં. તે સમયે ચાલુ રહ્યું હતું ફક્ત પત્ર-લેખન. વર્ષના સો-સવાસો પત્ર હું લખી મોકલતી. મારી માને તોએમના અવસાન સુધીમાંપાછા જુદા. એની સંખ્યા સાતસો પત્ર જેવી જરૂર થઈ હશે. આમ કાગળ લખીનેઅને જવાબ મેળવીને કેટલાયે સંપર્ક વિદેશમાંની શરૂઆતની એકલતામાં આધારરૂપ બની રહેલા.

શબ્દની ત્રણ શક્તિઓ છે: અભિધાલક્ષણા ને વ્યંજના. અભિધા સાદી વાત સીધી રીતે કહી દે છેલક્ષણા વાતને વાંકીચૂંકી કરીને કહે છે પણ વ્યંજના તો……કૉળિયો જેમ જેમ ચવાતો જાય તેમ તેમ જે રીતે સ્વાદ વધતો જાય તેમ શબ્દના અનેક અર્થો આપ્યાં કરે ! અમારા પત્રોમાં પીરસાયેલી વાનગીઓનું પણ એવું જ સમજવું….પત્રનો શબ્દ ફાઇલ કરી દેવાનો હોતો નથી. એ તો રાજુલજી કહે છે તેમ શબ્દ બ્રહ્મ છે  તો એ અનશ્વર પણ છે. વ્યક્તિના ક્ષય પછી પણ એ કોઈ પણ સ્વરૂપે બ્રહ્માંડમાં કાયમ રહે છે. આશા છે કે આપણા આલેખાયેલા અને ક્યાંક કોઈને સ્પર્શેલા શબ્દો થકી આ પત્રાવળી સૌના મન-બ્રહ્માંડમાં કાયમી બની રહે…

એક બાજુ આપણે શબ્દને શાશ્વત કરવા કે રાખવા માગીએ છીએ તો બીજી બાજુ શબ્દ જેનું એકમ છે તે ભાષા હવે વિજ્ઞાને આપેલાં ઉપકરણો થકી વિકસવાને બદલે જાણે કે વિકૃત થતી – ટૂંકાતી જતી બની રહી છે ! ભાષા તો ખરી જ પરંતુ શબ્દ પણ મોબાઇલ જેવાં ઉપકરણોના વપરાશે કરીને અ–નિવાર્યપણે ટૂંકાતો જાય છે ! ક્યારેક શબ્દ એનું સૌંદર્ય ગુમાવી રહ્યો છે તો એની વ્યંજના, એનાં સ્વાદમીઠાશ પણ ગુમાવી રહ્યો છે !!

પત્રનો શબ્દ જે બે વ્યક્તિ, બે કુટુંબો વચ્ચેનો સેતુ હતો તેનો ઇતિહાસ બહુ લાંબો, સદીઓ જૂનો છે. રુક્મણિએ કૃષ્ણને લખેલો પત્ર સૌથી જૂનો ગણીએ તો કાવ્ય–સાહિત્યની ઊંચી કોટિએ પહોંચેલો કાલીદાસનો મેઘદૂતીય સંદેશવ્યાપાર આજે ચિંતાની કઈ સ્થિતિએ પહોંચી ગયો છે ! ચિંતાનો આ વિષય, જુઓ રાજુલબહેન શી રીતે બતાવે છે :

“પત્ર પરંપરા તો સદીઓથી ચાલી આવતી પરંપરા. કવિ કાલિદાસના મેઘદૂતની રચના એટલે આજથી ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલાના સમયનો ગાળો અને ત્યારથી માંડીને આજ સુધી અનેક રીતે પત્રોની આપ-લે થઈ હશે. સમય જતાં આજની ઇન્ટરનેટની સુવિધાએ ઇમેલ અને ટૂંકા સંદેશાવ્યહવારે- (SMS) અભિવ્યક્તિનો પનો પણ ટૂંકો કરવા માંડ્યો. લાગણી કદાચ વ્યક્ત કરી શકાતી હશે પણ ઉષ્મા ઘટી. પત્રના આદાન-પ્રદાનમાં જે આનંદ કે ઉત્સાહ-રોમાંચ હતો એ હવે ઓસરવા માંડ્યો…

પ્રીતિબહેન પણ એ ચિંતામાં હોંકારો તો ભણે છે છતાં અમારી આ પત્રાવલિએ જે લાભ આપ્યો તેનેય સંભારી આપે છે. કહે છે 

સર્વોપરિસામૂહિક કરુણતા એ બની છે કે વૈદ્યુત્તિક સાધનોના અનહદ ઉપયોગની સાથે સાથે ભાષા પોતે જ ઝંખવાતી ગઈ છે. સુંદર શબ્દ-રૂપ અને અર્થ-સ્વરૂપથી મુગ્ધ થતાં રહેનારાંની સંખ્યા ઘટતી જઈ રહી છે.

પણ પછી સધિયારો આપતાં ઉમેરે છે  

અતિ આધુનિકતાના આવા સંજોગોમાં, ‘પત્રાવળીના આ અભિગમને કારણેસાદા તેમજ અલંકૃત શબ્દો સાથે ઇષત્ ક્રીડા કરવા મળી. હાઉપકરણ બ્લૉગ’ જેવું વૈદ્યુત્તિક ખરુંપણ એનો ઉપયોગ અત્યંત મૌલિક અને સર્જનાત્મક કાર્ય માટે થયો. 

 તો શું, આ પત્રમાળાનો અમારો આ પ્રયોગ સફળ ગણીશું કે અફળ એનો નિર્ણય કોણ ને કઈ રીતે કરશે કોણ કરશે એ તો તમે સૌ – અમારા વાચકમિત્રોસહપાઠીસહયોગીઓ જ કહી શકો પરંતુ શી રીતે ?”નો જવાબ તો દેવિકાબહેન – પત્રને એક ભરેલા ઘડા સાથે સરખાવીને, એમની શૈલીમાં રજૂ કરતાં ગુજરાતના ત્રણ ઉત્તમ સાહિત્યકારો વચ્ચે થયેલા સંવાદ દ્વારા – આ રીતે આપે છે :

યમુના નદીમાં તરતો ઘડો ખાલી રહે છે એટલે સુંદરમ કહે છે કે 

“જો ઘડો ભરવો   હતો તો ઘડો ઘડ્યો શા માટે?

ઉમાશંકર જોશી એનો જવાબ આપે છે કે, “જો ઘડાએ તરવું હોય તો એણે ખાલી રહેવું  જોઈએ

સુંદરમને વાત ઠીક ન લાગતાં દલીલ કરે છે કે “ઘડાની સાર્થકતા  તરે એમાં નથીભરાય એમાં છે…..” પણ મકરંદ દવે તો વળી ત્રીજી જ વાત મૂકીને આપણા આ પત્રવ્યવહારને એક દિશા બતાવી દે છે ! કહે છે :

“ઘડાની સાર્થકતા  તરે એમાં પણ નથી અને ભરાય એમાં પણ નથી, એની સાર્થક્તા તો એને કૃષ્ણનીકાંકરી લાગે એમાં છે.

આપણી  ‘પત્રાવળીના  શબ્દઘડા ને સાહિત્યજગતની દૄષ્ટિકાંકરી લાગે તો ભયો..ભયો

હવે આ વરસદિવસ ચાલેલો પત્રવ્યવહાર આજે છપ્પનમે પત્રે વિરામ લેવા જઈ રહ્યો છે ત્યારે અમે, આ ચારેય જણાં આપ સૌ વાચકમિત્રોને પૂછીશું…..

હે પ્રિય વાચકો !  આપ સૌની વિવેચનાભરી, આ અવનવીન પત્રચેષ્ટાને પ્રોત્સાહક પણ બને તેવી એકાદ કૃષ્ણકાંકરી અમારા કૉમેન્ટકક્ષે લગાવશો કે નહીં ?!!

કૃષ્ણકાંકરીની અપેક્ષાએ આતુર અમારાં ચારેય શબ્દપૂજક પત્રલેખકો વતી,


સાભાર – જુગલકિશોર.

 EmojiEmojiEmojiEmoji

January 13, 2019 at 1:01 am 8 comments

મહાથાળ પૂર્વેનો પત્ર

 

 

 

મહાથાળ પૂર્વેનો પત્ર….

પ્રિય પત્રમિત્રો,


કવિ શ્રી રઈશ મનીઆરના પત્રલેખે વિચારતી કરી મૂકી કેઆ રવિવારે તો પત્રાવળીનો છેલ્લો છપ્પનમો ભોગ,મહાથાળ આવી રહ્યો છે! તે પહેલાં મારા તરફથી બે વાનગી પીરસવાનું અને સાથે બેસીને માણવાનું મન થયું.. આ મન કેવું છે હેંક્યાંથી ક્યાં લઈ જાય છેવિશ્વના ખૂણે ખૂણે અને માનવીના અંતરને તળિયે. પણ દોસ્તો એના ચરણ તો શબ્દોના જ ને! કવિ શ્રી મનોજ ખંડેરિયા યાદ આવ્યા વગર કેમ રહે? (રઈશભાઈના પત્રની અસર!)

ગયા વર્ષના જાન્યુ.મહિનામાં પત્રાવળીની શરૂઆત કરી તે પહેલાં જુગલભાઈના શબ્દોસાંકળ ખખડાવતા હતા ને પછીની પળે તો પત્રોના દરવાજા ખોલી ગયા.

શબ્દો સાંકળ ખખડાવે છે કૈં વરસોથીલેકામ જરા પળ જેવું છેદરવાજો ખોલ….

ને એકદમ જ જાન્યુ.ની પહેલી તારીખે ભીતરથી મારા મને કૂદકો માર્યો એમ પોકારીને કે,

મને સદભાગ્ય કે શબ્દો મળ્યા તારે નગર જાવા.
ચરણ લઈ દોડવા બેસું તો વરસોનાં વરસ લાગે.

અનેપ્રિય રાજુલબહેન ઉમળકાભેરત્વરિત ગતિએ આવી પહોંચ્યા એમ કહીને કેદેવિકાબહેન,

રસમ અહીંની જુદી,નિયમ સાવ નોખા,અમારે તો શબ્દો જ કંકુ ને ચોખા.

દોસ્તોઆનંદની આ ક્ષણોને આગળ પ્રવાસ કરાવ્યોવિશ્વપ્રવાસિની પ્રીતિબેન સેનગુપ્તાએ અને ફરી મનોજ ખંડેરિયા સાંભર્યાઃ

તું ઋતુ જોઈ જોઈ મ્હોરે છેશબ્દની હું તો બારમાસી છું.” 

અને જુગલભાઈએ પણ એ જ સૂર દોહરાવ્યો.

શ્રી સવા બારણે લખ્યા કર તું,શબ્દથી બીજું શું સવાયું છે?”

અને એટલું જ નહિતે પછી તો દોસ્તોવિશ્વના ખૂણેખૂણેથી પ્રતિભાવો મળતા અને ઘણાં બધાં વાચકમિત્રો પણ આપંગતમાં પ્રેમપૂર્વક સાથે જ બેઠાં.. શબ્દોની આ પંગતે ઊભા થવાને સમયેપતરાળી જેવી આ પત્રાવળી’ સંતોષનો ઓડકાર આપે છે તેની સાથે સાથે ફરી કોઈ પ્રસંગનો સાદ આપે છે જાણે! કંઈ ખબર નથીકયો અને કેવો પ્રસંગ હશે?પણ હવે તો કોઈ કહે કે ન કહેમને પોતાને જ લાગે છે કે હું શબ્દની ગંજેરી બની ગઈ છું. સતત આ ચલમ ફૂંક્યા કરવાનું મન થયા કરે છે.

ન કપાય કે ન બળે,ના ભીનો વા થાય જૂનોકવિનો શબ્દ છે,એ શબ્દનો કોઈ વિકલ્પ નથી.

લાગે છે આજે મન પર મનોજ ખંડેરિયા છવાયેલા છે!

ને બીજી વાનગી પત્રોની ફરી એકવાર ફેરવીએ તો કેટકેટલાં ગીતો રંગબેરંગી પતંગિયાની જેમ આંખ સામે ફરફરે છે અને સાથે સાથે જૂની ફિલ્મના ગીતો …

अफ़सानालिखरहीहुदिलबेकरारका
आँखोंमेंरंगभरकेतेरेइन्तेजारका..થીમાંડીનેफूलतुम्हेभेजाहैख़तमें
फूलनहींमेरादिलहैઅનેचिट्ठीआयीहैआयीहैचिट्ठीआयीहै
चिट्ठीहैवतनसेचिट्ठीआयीहैसंदेशेआतेहैहमेंतड़पातेहैવગેરેસંભળાયછે.

અંગ્રેજી અને બીજી ભાષાઓના સાહિત્યમાં પત્રો એક મહત્વનુંઅને પ્રેરણાદાયી સ્થાન લઈને બેઠા છે. ગુજરાતી સાહિત્ય પણ એના પત્ર-ખજાનાથી સમૃધ્ધ છે.કેટકેટલાં યાદ કરીએકલાપીના પત્રોસાહિત્ય-સંપૂટમાં રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના પત્રો, ‘ગાંધીજીનો અક્ષરદેહમાં તેમના સચવાયેલા પત્રોરાજેન્દ્ર શુક્લ અને ભગવતીકુમાર શર્માના પત્રો,સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને ગાંધીજીના પત્રો અને પિતા-પુત્રમા-દીકરી વગેરે સગપણના તો પરસ્પર અઢળક પત્રો.માનવમાત્રની આ પત્રો વિશેનીમનગમતી તરસ છેભૂખ છે અને એ સીધી અંદરથી નીકળે છે.એટલે જ તો આ રમ્ય અને ગમ્યલેખનસ્વરૂપ સાહિત્ય કૃતિઓમાંસ્થાનપામીશક્યુંછે.

સાહિત્યમાત્રશબ્દોનીરમતનથીઅંતરનીજણસછે,અંદરનીસમજણછે. આપણામહાન કવિ અને લેખકોએજીવનનીસચ્ચાઈનેહ્રદયનીસંવેદનાઓનેઅદ્‍ભૂતરીતેશબ્દોમાંકંડારીછે.
એટલુંનહિદ્વારાસાચુંજીવવાનીરીતોપણબતાવીછે.આપણી આ પત્રાવળીના અંતિમ ચરણ પરભાવિના સંભવિત ચિત્રની ઝાંખીમાંએના જ સંદર્ભમાંભગવતીકુમાર શર્માના કેટલાંક સુંદર શેર યાદ આવ્યા વગર કેમ રહે?

ચાલસાથે બેસી કાગળ વાંચીએવીત્યાં વર્ષોની પળેપળ વાંચીએ.
છે બરડ કાગળ ને ઝાંખા અક્ષરોકાળજીથી ખોલીને સળ વાંચીએ.

માત્ર આ પત્રો સીલકમાં રહી ગયાકંઈ નથી આગળતો પાછળ વાંચીએ.
ચાલસાથે બેસી કાગળ વાંચીએવીત્યાં વર્ષોની પળેપળ વાંચીએ.

આથમણી કોરનો ઉજાસ’ નામે ૨૦૧૬માં પ્રારંભ કરેલી પત્રશ્રેણીનો તેજલીસોટો લઈને ૨૦૧૮માં શરૂ થયેલ આ નવીપત્રાવળી’ તો જાણે પત્રોત્સવ બની ગઈ!! તો લોએના આનંદમાં જતા પહેલામારા તરફથી

શબ્દભ્રમનીજાળમાંપેઠાશબ્દબ્રહ્મનીમાળ ધરી..
સતઅસતના કાળમાં બેઠાઅસલસત્વનો થાળ ભરી.

આવતા અને છેલ્લાંઅંતિમ મહાથાળનીછપ્પનમાં ભોગની) રાહ જોતા રહેશોરવિવારની સવારેભૂલશો નહિ..

સૌસર્જકવાચકસાહિત્યમિત્રોને
તમે રે ભાવક સાચા દિલનાતમારી મશે જ અમે સોહ્યાં

ના ભાવ સાથેઆદર સહિતસ્નેહપૂર્વક વંદન અનેસાચા મનથી નમન..

દેવિકારાહુલધ્રુવ.

 

January 12, 2019 at 1:01 am 5 comments

૧4 કવિતા શબ્દોની સરિતા- રાજુલ કૌશિક

કેટલીક એવી વાતો જે લાગે સાવ હળવી પણ સાવ હસવામાં કાઢવા જેવીય નથી હોતી.

"બેઠક" Bethak

નવું વર્ષ એટલે અવનવા વિચારો, અવનવા વચનો… કોઈને નહીં તો ય જાત સાથે તો ખરા જ. કોઈપણ વાતની શરૂઆત કરવામાં આપણે આમ પણ એકદમ શૂરા. કોઈપણ આયોજન કરવાનું હોય તો એકદમ ઉત્સાહથી છલોછલ .. વર્ષની શરૂઆત હોય હોય અને આપણે આદતવશ અનેક જાતના નિર્ણયો કરવા માંડીએ. કાલથી હું સવારે યોગ તો કરીશ જ. કાલથી હું

“રાતે વહેલા જે સૂઈ- વહેલા ઊઠે વીર-બળ બુદ્ધિને ધન વધે સુખમાં રહે શરીર”વાળી વાત

વિચારીને હું પણ રાતે વહેલા સૂઈ -વહેલા ઊઠીને ચાલવા જઈશ. કાલથી હું ખાવામાં એકદમ ચોકસાઈ રાખીશ….પરિવાર સાથે કમ સે કમ એક કલાક તો પસાર કરીશ જ, મારાથી જેટલી શક્ય હોય એટલી સૌને મદદ કરીશ, સારું વાંચન કરવાની ટેવ પાડીશ, દેવ-દર્શને જઈશ..….વગેરે વગેરે.અને થોડા દિવસ પછી તો એ નિર્ણયો- એ સંકલ્પો પેલા સોડા-વૉટરના ઉભરાની જેમ ફુસ્સ કરતાં ઠરી જાય અને કાલ ક્યારેય ના આવે. ત્યારે જોમ અને જોશ જાળવવા કવિ શ્રી નર્મદની આ પંક્તિઓ જરૂર યાદ આવે.

કેટલાંક કર્મો વિષે, ઢીલ નવ ચાલે,
શંકા ભય તો બહુ રોજ, હામને ખાળે;
હજી સમય નથી આવિયો, કહી દિન ગાળે,
જન બ્હાનું કરે, નવ સરે અર્થ કો કાળે;

View original post 625 more words

January 7, 2019 at 1:14 pm

પત્રાવળી-૫૫

આજે વિચાર’ વિશે વિચારીએ.

        શબ્દની સહાય વગર વાણી તો શક્ય નથીપણ શબ્દની સહાય વગર વિચાર કરી શકાયકદાચ વિચાર લાગણી અને વાણીને જોડતી કડી છે.
ગુજરાતી ગઝલના આદ્યપુરુષ જનાબ શયદાની એક ગઝલનો એક શેર યાદ આવે છે. વિચારવાળા વિચાર કરજો વિચારવાની હું વાત કહું છું.
જીવનમાં એથી વિશેષ શું છે? વિચાર જાયે વિચાર આવે.

      માનવમાત્ર જાગૃત અવસ્થાના મોટાભાગના સમયે વિચારતો જ હોય છે. જીવન એ બીજુ કંઈ નહીં વિચારોની આવનજાવન છે.

    મિત્રો, વિચાર પણ કેટલી જાતના હોય! સ્ફૂરણા કે પ્રતિભાવકલ્પના કે સ્મૃતિચિંતા કે આશાકડવાશ કે મધુરપ,તુક્કો કે યોજનાસંકલ્પ કે સ્વચ્છંદતાસમર્પણ કે હુંકારકુટિલતા કે સદભાવપ્રેમ કે ધિક્કાર! આવા અંતિમબિંદુઓની વચ્ચેના કોઈપણ મુકામ પર આપણે વિચારના હાર્મોનિયમ પર, કાળી-સફેદ પટ્ટીઓને સ્પર્શી આપણા જીવનનું ગીત કે ઘોંઘાટ નીપજાવતાં હોઈએ છીએ. કેટલાક સા’ અને ’ પકડી જ રાખેકેટલાક જીવનભર એ પટ્ટી શોધતાં જ રહેપણ પટ્ટી ન પડે.

      કેટલાકને જીવનની સપાટી ઉપરની ઘટનાઓમાં એવી તલ્લીનતા સાંપડે છે કે એમને વિચારવાની ફૂરસદ હોતી નથી. એથી ઊલટુંઘણા વિચારવા જાય છે તો એમને અજંપા કે બેચેની સિવાય કંઈ હાથ લાગતું નથી તેથી તેઓ વિચારથી દૂર ભાગે છે અને કોઈને કોઈ વ્યસ્તતામાં પોતાની જાતને ખૂંપાવી દે છે. ઘણાનું જીવન વિચારના અતિરેકથી વિચારનો ખીચડો કે શંભૂમેળો બની જાય છે. ઘણા વિચારની ભૂમિ પર મબલખ ખેડાણ કરનારા વાસ્તવની ભૂમિ પર સાવ પંગુ નીવડે છે. જનાબ ખલીલ ધનતેજવીનો શેર યાદ આવે.   


દરિયો તરી જવાનું વિચારું છું રોજ હું.
            દરરોજ એ વિચારમાં ડૂબી જવાય છે.

      વિચારી વિચારીને જીવાતું જીવન કદાચ સાહજિક ન રહે. કદાચ આયાસને કારણ એમાં તાણ કે તણાવ ઉત્પન્ન થાય. ઉપદેશથી જીવાતું જીવનઆદેશથી જીવાતું જીવન… મૌલિકતાની સૌરભ ગુમાવી બેસે એવું શાયર અમૃત ઘાયલને લાગે છે.

            જીવન જેવું જીવું છું એવું કાગળ પર ઉતારું છું.
            ઉતારું છું પછી થોડું ઘણું એને મઠારું છું.
            તફાવત એ જ છે તારા અને મારા વિશે ઝાહિદ,
            વિચારીને તું જીવે છે હું જીવીને વિચારું છું.

      ખોખલા વિચારો પર જીવનનું ચણતર કરવાને બદલે નક્કર અનુભૂતિઓના રિફ્લેક્શનરૂપે જીવનને મમળાવવાનું કદાચ વધુ રસપ્રદ રહે.

પણ વિચારતાં લાગે છે કે વિચારવું શબ્દ બહુ વ્યાપક અર્થછાયા ધરાવે છે. પ્રાણી અને મનુષ્ય વચ્ચેનો મુખ્ય ભેદ વિચાર છે. પ્રાણી લાગણી અનુભવે છેલાગણીને યાદ રાખે છે. પ્રાણી પાસે દૃશ્યગંધ કે સ્પર્શની સ્મૃતિ છે પણ પ્રાણી પાસે ભાષા નથી. પ્રાણી પાસે ઈચ્છા અને આવેગ છેપણ ભાષા નથી.

      માણસ માટે વિચાર એ લાગણી અનુભવવાનુંલાગણીને યાદ રાખવાનું સાધન છે. ભાષા માત્ર બોલવા માટે નહીં પણ વિચારવા અને કલ્પના કરવા માટે પણ કામ લાગે છે. કદી ભાષા વિચારને સુરેખ અને સ્પષ્ટ બનાવી જીવાતાં જીવનનો સાર કાઢી આપેઅને કદી ભાષા ગરબડ કરીને વિચારને અને જીવનને ગૂંચવીય નાખે!

       પ્રાણીને ઋતુનું ભાન હોય છે ખરુંપણ પ્રાણી મહંદશે વર્તમાન ક્ષણમાં જીવે છે. માણસ વિચારો દ્વારા સ્મૃતિના વાહનમાં બેસી ભૂતકાળમાં ફરી આવે અને આશાના વાહનમાં બેસી ભવિષ્યમાંય વિહરી આવે.

પ્રાણીનો સ્વનો ખ્યાલ તત્ક્ષણ સુરક્ષા કે આવેગ પૂરતો હોય છે. જ્યારે વિચારવાની શક્તિ માણસના સ્વના ખ્યાલને ભૂતકાળથી લઈ ભવિષ્ય સુધી વિસ્તારી એને ખૂબ પ્રબળ બનાવી દે છે.

        જ્યાં વિચાર છે ત્યાં વિચારનાર છે. વિચાર જો વર્તુળ હોય તો વિચારનાર કેન્દ્ર છે. માનવની મોટાભાગની વિચારણામાં હું’ હોય છે. એ હું’ તગડો હોય તો વાહવાહ ઝંખે અને નબળો હોય તો દયા ઝંખે. પણ ગમે તે રીતે વિચારને ઝંખનામાં પલટાતાં વાર નથી લાગતી. વિચાર તમારી પાસે લાલચુ બાળક જેવું વર્તન કરાવે. વિચાર અંકે કરી લેવા માંગે. વિચારે ગાંઠે બાંધી લેવા માંગે. વિચારની સમસ્યા એ છે કે વિચારનું એક અડધિયું જેવું લોભી બને કે તરત એનું બીજું અડધિયું ડરપોક બનવા માંડે. વિચારોનો અતિરેક મોટેભાગે સ્વકેન્દ્રિતતાનો અતિરેક સૂચવે છે. વિચારવું એ માનસિક રીતે અરીસો જોઈ પોતાની જાત પર મુગ્ધ થવાની કે પોતાની જાતથી ચીડાવાની પ્રક્રિયા છે.

અરીસાઘરમાં રહ્યા કૈદ આયખુ નીકળ્યું.
ઉખાડ્યા દર્પણોસામે જ બારણું નીકળ્યું.
વિચારજાળ મેં નાખી તો ના કશું નીકળ્યું.
ડૂબ્યો સ્વયં તો સકળ વિશ્વ અવનવું નીકળ્યું. 

તેથી જ સંતોએ વિચાર વગરની સ્થિતિને ઈચ્છનીય ગણી છે. કવિ બકુલેશ દેસાઈનો શેર છે…   

                   વિચારો વગરની સ્થિતિ આજ આપો.
                        નહીં તો વિચારો તમારા જ આપો.

      સ્વયંનો વિચાર છોડીને સકળને અનુભવવું સહેલું નથી. સકળ વિશે વિચારવું એ પાછી સ્વકેન્દ્રી પ્રક્રિયા જ છેએની મથામણ છોડીસકળ અને સ્વની વચ્ચે સૂત્ર કે સેતુનોસળંગપણાનો અનુભવ કરવો એ વધુ મહત્વનું છે કેમ કે જોવિચારવા જઈએ તો સકળ અકળ છે.

     અંતમાં જનાબ શયદાની એ જ ગઝલના બીજા શેર પર ધ્યાન દોરુંજેમાં કવિ કહે છે યુગોથી પચાસ કે સો વરસનું અલ્પ આયુ લઈ મારા-તમારા જેવા માનવપુષ્પો ખીલતાં-કરમાતાં રહે છે, પણ આ સૃષ્ટિના બગીચાની શોભા ઘટતી નથી. એટલે વિચારવાનું ઓછું કરીએની સૌરભથી તરબતર થઈએ.

તમારી મહેફિલની એ જ રંગતતમારી મહેફિલની એ જ હલચલ.

હજાર બેસેહજાર ઊઠેહજાર જાયેહજાર આવે.
 
સૌ મિત્રોને વંદન.

                 રઈશ મનીઆર

January 6, 2019 at 1:01 am

Older Posts Newer Posts


Blog Stats

  • 108,800 hits

rajul54@yahoo.com

Join 962 other followers

દેશ – વિદેશ ‘પ્રવાસ વર્ણન’

Posts filed under ‘પ્રવાસ વર્ણન’

ફિલ્મ રિવ્યુ –

Posts filed under ‘- film reviews -’ https://rajul54.wordpress.com/category/film-reviews/

Categories

“ગુજરાતી બ્લોગર્સ/બ્લોગ રીડર્સ ગ્રુપ”

"http://groups.google.co.in/group/gujblog" target="_blank">ગુજરાતી બ્લોગર્સ/બ્લોગ રીડર્સ ગ્રુપ

Flag counter

free counters

Calender

March 2019
M T W T F S S
« Feb    
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728293031

Disclaimer:

© અહીં રજૂ કરેલ કૃતિઓના કોપીરાઇટ્સ-હક્કો જે તે રચનાકારના પોતાના છે. આ બ્લોગ પર અન્ય કવિઓની જે રચનાઓ પોસ્ટ કરી છે, એને લીધે જો કોઇના કોપીરાઇટનો ભંગ થયેલો કોઇને લાગે અને મને જાણ કરવામાં આવશે, તો તેને સત્વરે અહીંથી દૂર કરીશ. પણ મને આશા અને શ્રદ્ધા છે કે સૌ સર્જકો અને પ્રકાશકો તેમ જ તેમના વારસદારો ગુજરાતી ભાષાના પનોતા સંતાનોને માટે વિશ્વ-ગુર્જરી સમાજમાં સભાનતા કેળવવાના આ નિસ્વાર્થ પ્રયત્નોને હૃદયપૂર્વક ટેકો આપશે અને બીરદાવશે. ۞ Disclaimer : This blog is not for any commercial purposes. The entries posted on this blog are purely with the intention of sharing personal interest in gujarati literature/sahitya without any intention of direct or indirect commercial gain. Locations of visitors to this page


"બેઠક" Bethak

વાંચન દ્વારા સર્જન -બેઠક

શબ્દોને પાલવડે

સ્વરચનાઓનો સંચય મારા શબ્દોના પાલવમાં

વિનોદીની..

મારી કવિતાઓ અને રચનાઓ નો બ્લોગ.. વિનોદીની

ધર્મધ્યાન

અલ્પમતિ વિજય શાહની ધર્મવાતો, ધર્મ સમજણ અને ધર્મ ધ્યાન્..

Banshari Banine

Krishna Bhajans and other poetry

રાજુલનું મનોજગત

“Languages create relation and understanding”

Kalyanshah

Ahmedabad based photographer. Owner at Pixel Planet.

વિજયનુ ચિંતન જગત

મને ગમતી વાતો અને મારી સર્જન પ્રવૃતિઓ...

મારુ વિચાર વિશ્વ

મારી આંખથી આકાશ કદી જોજે.....

સહિયારું સર્જન - ગદ્ય

એકથી વધુ લેખકો દ્વારા થતાં લઘુ નવલકથા કે લઘુકથા જેવાં સહિયારા ગદ્ય સર્જનનો પ્રથમ બ્લોગ!