Author Archive

પત્રાવળી- ૧૮- ( વાચક-મિત્રો )

સાહિત્ય જગતના આદરણીય અને https://niravrave.wordpress.com પર પ્રકાશ પાથરતાં શ્રીમતીપ્રજ્ઞાબેન વ્યાસ લખે છેઃ

મિત્રો,

ડાયરીનો સરસ તરજુમો સ્મરણમંજુષા’ અને વાસરિકા’ કાકાસાહેબ કાલેલકરે કર્યો હતોએમાં પણ શૈલી અને વાચનક્ષમતા હોવાં અનિવાર્ય છે.કલાપીના પત્રો’ કે કાકાસાહેબના લલિત નિબંધોમાં વાસરિકાનાં ઘણાં લક્ષણો જોવા મળે છે.. મહાદેવભાઈ અને કેપ્ટન જેમ્સ મેકમર્ડોની ડાયરી તો દસ્તાવેજ મનાય છે. આપણને રોજનાં ઘણા વિચારો આવતા હોય છે. એમ થાય કે આ અત્યારે નહિ પછી ક્યારેક નોંધી લેશું.પણ એ દિવસ આવતો નથી તેને પત્રદ્વારા ડૉ. છત્રારાની જેમ વિચારોના ઝરણાંમાં વહેતાં કરીએ કે પત્રયાત્રા કરાવીએ. આપણા બ્લોગર મા.નીલમ દોશી એ સ-રસ પત્ર યાત્રા કરાવી છે. તેઓ કહે છે – “પત્રોનું આ જ તો મહત્વ છે. એક વાર લખાયેલા શબ્દો તમને અનેકવાર ખુશી આપી શકે..તમે એમાં એકવાર નહીં અનેકવાર ભીંજાઇ શકો..

એક બીજી વાત. અમારા પ્રેમાળ આદિવાસીઓ ની આદિભાષા ની મઝા માણીએ.
છોકરો તેનાં પિતા અને કેટલાક સંબંધીઓ કન્યાને જોવા જાય છે. જો છોકરાને કન્યા ગમી જાય તોપછી પિયાણનક્કી કરવામાં આવે છે. અમારો આ પિયાણ સગાઇ કરતા પ્રેમાળ લાગે તેવા પોહોતિયો વાલનાં છોડોને પાપડી બેસે તે ઉત્સવની અનુભૂતિ કરાવે અને ઉબાડિયા” બોલતા જ સ્વાદ-સુગંધની લહેજત આવે છે. છાગ પાડવી તે સર્વશક્તિમાનનો ભાગ આપવો પછી તાડીની પણ જે પ્રેમથી છાગ પાડે તે અભિવ્યક્તી બીજા શબ્દથી ન આવે અને છાપાતિલક કરવાની વાત આદિકાળથી આવે. ત્યારબાદ અમીર ખુશરોની રચના-‘ છાપતિલક સબ છીની રે મોં સે નૈનાં મિલાકે .આમાં છાપ એ મુસ્લિમના કપાળની છાપ અને હિન્દુઓના તિલક તરીકે શબ્દ પ્રયોજાયો.

પ્રજ્ઞા જુ.વ્યાસ

*****************************************************************************

‘ શબ્દસુધા’ અને ‘શબ્દ સથવારે’  માં અનુભૂતિઓને વ્યક્ત કરતાં રહેતાં ડો. ઈન્દુબેન શાહ લખે છેઃ

પત્રસાથીઓ,

શબ્દ કહ્યાગરો તો ખરો જતેને શબદ કહો કે શબ્દ કહો, બોલ કહો કે વેણ કહો, કોઇ ફરિયાદ નહી. આપ સહુ પત્રાવળીના સર્જકો કેવા સુંદર ભાતીગળ શબ્દોથી પત્રાવળીને સજાવી રહ્યા છો? હું રવિવારની રાહ જોતી હોઉ છું. શ્રી જુગલભાઈએ ‘વાસરિકા’ની પણ મઝાની વાત કરી.. મુરબ્બી વલીભાઇએ સુંદર પ્રાચીન તથા અર્વાચીન કવિઓના કાવ્યના ઉદાહરણ દ્વારા પદ્યમાં ભાવ વિષે વાત કરીગદ્યમાં જોઇએ તો એક જ શબ્દ જુદી જુદી જગાએ ફેરવીને મૂકવામાં આવે તો  કેવા જુદા જુદા અર્થ કરે છે? દા.ત.
‘પણ હું તને પ્રેમ કરું છું.’

હું તને પણ પ્રેમ કરું છું.
હું તને પ્રેમ પણ કરું છું.
હું તને પ્રેમ કરું છું પણ.

એક શબ્દ એક વાક્યમાં સ્થાન બદલીથી કેટલા ભાવનું સર્જન કરી શકે છે. શબ્દની તાકાત

રાજુલબેનૐ એકાક્ષરી શબ્દ કે અક્ષરએકાક્ષરી લખવામાં પરંતુ બોલતી વખતે જણાય છે ઑમ અ ઉ અને મ ત્રણ અક્ષર એકાક્ષરીમાં સમાયેલ છે. ૐ કાર મંત્રપ્રણવ અનાદિ છે. અને પૂજા કે યજ્ઞ વિધિના મંત્ર ૐ થી જ શરૂ થાય છેઅને પૂર્ણાહુતીના મંત્ર પણ ૐથી જ શરૂ થાય છે

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदम् पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।

ૐ ના રટણમાં જાગૃતસ્વપ્ન સુષુપ્ત ત્રણે સ્થિતિનું સુચન..ૐ કાર ૐ કાર મન ધ્યાન ધર ૐ કાર

 **********************************************************

‘મન માનસ અને માનવી’ નામના બ્લોગમાં લખતા રહેતાં પ્રવીણાબેન કડકિયા લખે છેઃ

ગુજરાતી ભાષાના પ્રેમીઓ,

પત્રાવળીના પત્રો વાંચીને અને લેખનકળા પ્રત્યેના પ્રેમને લીધે ‘સરગમ’ શબ્દ વિશે કંઈક લખવા મન મોહ્યું.

સરગમ‘ શબ્દની મધુરતા તો જુઓ.  જાણે તેના અંગ અંગમાંથી સંગીત ન સરતું હોય ! ખરેખર, સરગમ‘ સંગીત દર્શાવતો શબ્દ છે. આ ચાર અક્ષરનો બનેલો શબ્દ તેમાં છૂપાયેલા સાતેયઅક્ષરનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. તેના ઉચ્ચાર સાથે જાણે મુખમાંથી સંગીત ન સરતું હોય એવો ભાવ થાય છે. તેના પ્રયોજન દ્વારા આપણે સમજી જઈએ છીએ કે, આ કાવ્યમાંવાર્તા યા નિબંધમાં સંગીતનું આલેખન હશે. સરગમ‘ શબ્દ તેમાં છુપાયેલા આરોહ અને અવરોહને  આડકતરી રીતે પ્રદર્શિત કરવા શક્તિમાન બને છે. તે સમજવા તેનો અભ્યાસ જરૂરી છે, તેની સાધના આવશ્યક છે. સંગીતની સાથે જેને સીધો સંબંધ છે તેની પાવનતા પિછાણવી પડે છે. તે કલા છે. કલાની ઉપાસના એ ઈશ્વરની ઉપાસના સમાન છે. તેને કાજે ધીરજલગની અને ઉત્કંઠા સતત હોવા જોઈએ. સરગમના સાત સૂરોની સાધનાતેની રાગ રાગિણીની પહેચાન અને અભ્યાસ અણમોલ છે.

સરગમ‘ શબ્દને કોઈ ઘરેણાની પણ આવશ્યકતા જણાતી નથી. મતલબ સ્વર કે વ્યંજનની સીધી યા આડકતરી  સહાયતાની જરૂર નથી.  જેવા કે કાનોમાત્રાહ્ર્સ્વ ઇદીર્ઘ ઈહ્ર્સ્વ ઉ કે દીર્ઘ ઊ. ન તો તેને જોડાક્ષર છે.  અનુસ્વાર કે વિસર્ગની પણ આવશ્યકતા જણાતી નથી. ચાર અક્ષરનો આ શબ્દ કોઈના પણ ટેકા વગર સક્ષમ છે. સરળ કેટલો છે.  સરગમશબ્દનો ઉચ્ચાર કરવામાં જીભને કસરત પણ કરવી પડતી નથી.

ગદ્ય અને પદ્ય બન્નેમાં વપરાતો શબ્દ સરગમ‘ સરળ ઉચ્ચારણ અને સુમધુર ભાવવાહીથી ભરપૂર  છે. જેના દ્વારા સર્જક સફળતાની ટોચે બિરાજી પોતાના અંતરને ઠાલવી વાચકોના દિલ જીતવામાં કામયાબ બને છે. તેમને રસમાં તરબોળ કરી ભાવની ગંગામા સ્નાન કરાવી પાવન કરે છે.

કદાચ આ શબ્દ સરગમ‘ નામની સ્ત્રીનું પણ હોઈ શકે જેના કાર્યમાંયા વર્તનમા સંગીતની છાંટ ઉભરાતી નજરે ચડે. શું કહો છો?

મિત્રોઆજે તમારી સમક્ષ, ‘સરગમ‘ જેવા શબ્દનો માધુર્ય સભર પ્રવાસ આદર્યો. આશા છે આ પ્રયાસ આપને ઉચિત લાગ્યો હશે.

 પ્રવીણા કડકિયા

 

 

 

Advertisements

April 22, 2018 at 9:30 am Leave a comment

ફિલ્મ રિવ્યુ- ઑક્ટોબર

 

ફિલ્મ રજૂ થતા પહેલા ક્યાંક એની હવા બંધાય, ક્યાંક એને લગતા સમાચાર વહેતા થાય. એવી જ રીતે ફિલ્મ  ‘ઓક્ટોબર ’  રજૂ થઈ એ પહેલા વહેતા સમાચાર વાંચવામાં આવ્યા કે વરૂણ ધવનને આ ફિલ્મ માટે સાઇન કરતાં પહેલા શૂજિત સરકારે એને સવારે ઊઠીને દિવસની શરૂઆત ટેક્નોલૉજીથી શરૂ કરવાના બદલે એની જાતને બહાર દેખાતી કુદરત સાથે કનેક્ટ કરવા કહ્યું હતું. ફિલ્મ જોઇએ ત્યારે ખરેખર સમજાય કે હાથવગી ટેક્નોલૉજીથી બહાર આવીને જરા દૂર નિસર્ગ તરફ મીટ માંડીએ તો ઘણું બધું એવું છે જે આપણને આપણી જાત જોડે પણ કનેક્ટ કરે છે જેનાથી આપણે ખરેખર દૂર થઈ ગયા છીએ. ‘ઓક્ટોબર’ ના સ્પેલિંગમાં લખાતા ઓ ( O )ની જગ્યાએ મુકાયેલા પારિજાતના ફૂલની નજાકત તો ફિલ્મ જોયા પહેલા જ આપણા મન સુધી પહોંચે છે.

વહેલી સવારે ઊઠીને જમીન પર પડેલું પારિજાતનું ખરીને પણ એની સુંદરતા કે સુગંધ મુકતું જાય એમ આ ફિલ્મ પણ ક્યાંક ઊંડે ઊંડે મનને સ્પર્શી જાય એવી લાગણી મુકતી જાય છે જો આપણામાં સંવેદનાઓ સજીવ હોય તો….

વાત છે સાવ બેદરકાર પણ તીખા મરચાં જેવી પ્રકૃતિ ધરાવતા ડેન એટલે કે દાનિશ વાલિયા (વરૂણ ધવન) અને શિઉલી ઐયર ( બનિતા સંધુ)ની. બંને છે તો હોટેલ મેનેજમેન્ટના વિદ્યાર્થી પણ આ સિવાય બંનેમાં બીજું કોઇ અનુસંધાન નથી.  જેટલો ડેન બેદરકાર એટલી જ શિઉલી ચોક્કસ.

આમ તો એવું કહેવાય છે કે પ્રાણ અને પ્રકૃતિ સાથે જ જાય પરંતુ ક્યારેક જીવનમાં એવું બની જાય કે માણસ આખેઆખો બદલાઇ જાય. શિઉલી સાથે ઊભા રહે ન બનતું હોય એવા ડેનના જીવનમાં એવું તો શું બને છે કે શિઉલીની એ સતત ખેવના કરતો થઈ જાય છે? નથી એ બંને જણનો વ્યક્ત પ્રેમ કે નથી એ બંને જણે પરણવાના પ્રોમિસ આપ્યા અને તેમ છતાં સતત શિઉલીમય બની જતા ડેનમાં આ કેવો ફેરફાર? કહે છે ને કે ન જાણ્યું જાનકી નાથે સવારે શું થવાનું…તો પછી કાળા માથાના માનવીની શું હેસિયત?  પળવારમાં જે પ્લાન ફેરવી દે એનું નામ પરમેશ્વર. હસતી રમતી જીંદગી સવારે ઊઠીને કોઇ કાટમાળ નીચે ધરબાયેલી મળી આવે અને હાથ હેઠા પડે એવી દશા વચ્ચે જીવતા ડેનની આ વાત એના જેટલી જ સંવેદનાથી સમજવી પડે.

અત્યંત શાંતિ અને ધીરજથી જોવી પડે એવી આ ફિલ્મમાં કશુંક એવું તત્વ છે જે તમને પણ શિઉલી અને ડેન સાથે જોડી દે. હમણાં જ નેટફ્લિક્સ પર ભૂલથી નજરે પડી ‘જુડવા-૨’. એ ફિલ્મ જો કોઇએ પણ જોઇ હોય તો તેમને તરત જ આજની આ ‘ ઓક્ટોબર’ ફિલ્મમાં વરૂણ ધવનના અભિનયમાં આભ-જમીનનું અંતર પરખાઇ આવશે. એનો અર્થ એ પણ ખરો કે અભિનેતામાં અભિનય કૌશલ્ય હોય તો એને નિવડેલા દિગ્દર્શક અનોખા અંદાજમાં સફળતાથી રજૂ કરી જ શકે છે. નાની નાની વાતે અકળાઇ ઊઠતો ડેન જ્યારે અપાર સમજણથી પરિસ્થિતિને ટેકલ કરવા મથતો જોઇએ ત્યારે પ્રેમ વ્યક્ત ન થયો હોય તેમ છતાં વ્યક્તિને વ્યક્તિ સાથે દિલ અને દિમાગથી સાંકળી લે એવી લાગણીઓ વિશે સમજાય અને એ સમજાવવામાં વરૂણનો જેટલો ફાળો છે એટલો જ દિગ્દર્શક શૂજિત સરકારનો પણ કહી શકાય. ફિલ્મની ટેગ લાઇન છે “ it’s not a love story but it is a story of love”. સાચે જ અત્યંત સુંદરતા અને સાહજિકતાથી આ ટેગ લાઇન આખી ફિલ્મમાં દર્શાવાઇ છે.

સમય અને સંજોગોની પરવા કર્યા વગર જે રીતે ડેન શિઉલીને સાચવી રહ્યો છે એને જ પ્રેમ કહીશું ? નિશ્ચેટ શિઉલી પાસે ગમતા પારિજાતના ફૂલો મુકવા,  કદાચ ક્યારેય પોતાના તરફ સભાનતા નહી અનુભવે એવી શિઉલીની બ્યૂટી ટ્રીટમેન્ટ કરાવવી, શિઉલી સમજે કે ના સમજે- અનુભવે કે ના અનુભવે એને કુદરતના સાનિધ્ય વચ્ચે લાવીને મુકવી, આવી નાની નાની બાબત જે રીતે દર્શાવવામાં આવી છે એમાં જે સંવેદના અનુભવાય છે એવી તો આજ સુધીમાં સાંભળેલા પ્રેમારાગ આલાપતા ગીતોમાં પણ નથી અનુભવાઇ. ઘણું ઓછું બોલીને પણ ઘણું બધું વ્યક્ત કરી જતા વરૂણ ધવનને આજે અહીં સાવ જ અલગ અંદાજમાં જોવો ગમશે.

સંવાદોના સપાટા વગર પણ ભાવનાઓ વ્યક્ત થઈ જ શકે છે એ તો આ ફિલ્મ જોઇએ તો સમજાય. વેદના- સંવેદનાઓને ઢોલ-નગારાની દાંડીએ કે લાઉડ મ્યુઝિક વગર પણ વ્યકત કરી જ શકાય એવું અહીં શૂજિત સરકારના દિગ્દર્શન અને જુહી ચતુર્વેદીની લેખિનીની કમાલે સમજાવી દીધું છે. ફિલ્મ આગળ વધતી જાય એમ સમયની સાથે સંજોગો તો બદલાતા જ જાય પણ એની સાથે પાત્રોની માનસિકતામાં પણ કેટલી હદે બદલાવ આવે એ અહીં અનુભવાય છે.  સિરીયલમાં આવતા લિપ ઇયરના બદલે સમયના ચક્રને દર્શાવવાની પણ અહીં અનોખી રીત છે. બદલાતી મોસમ, વહેતા કાળને દર્શાવવા પણ અહીં અલગ સ્પર્શ આપ્યો છે.

હોટલમાં જેમ ચેક ઇન ચેક આઉટના સમય નિશ્ચિત હોય એટલા જ હોસ્પિટલના ચેક ઇન ચેક આઉટ સમય  અનિશ્ચિત હોય. ફિલ્મમાં ફાઇવ સ્ટાર હોટલનું જેટલું બોલકું વાતાવરણ છે એટલું જ હોસ્પિટલનું  ગમગીન વાતાવરણ પણ  છે. અહીં આવનાર પ્રત્યેક વ્યક્તિ આવ્યા છે એવા જ નિર્વિઘ્ને કે સાંગોપાંગ પાછા જઈ શકવાના છે એવી કોઇ ખાતરી ન હોવા છતાં સતત પ્રયત્નશીલ રહેવા માટે લેખકે સરસ વાત કહી છે. લેખક કહે છે કે “ જીવનમાં ક્યાં બધા કામની કોઇ ગેરંટી હોય છે અને તેમ છતાં આપણે કામ તો કરીએ જ છીએને?” સફળતા મળશે જ એવી કોઇ નિશ્ચિતતા ન હોવા છતાં જ્યારે ડોક્ટર કહે કે “શરીર ભલે ઘવાયું હોય પણ આત્મા તો સતત જાગે છે ને? એ ભલે તમને ન ઓળખે પણ તમે તો એને ઓળખો છો ને?”  સતત ગંભીર વાતાવરણમાં પણ આશાની ઉજળી કિરણ જેવી આ વાત આપણા મન પર રાહતનો મલમ લગાવતો હોય એવું લાગે.

ફિલ્મમાં ઘણી બધી વાર દિગ્દર્શેકે ઘણું બધું વિસ્તારપૂર્વક દર્શાવ્યું છે. જેમકે હોટલની ટ્રેઇનિંગ, હોસ્પિટલમાં ઓપરેશન પહેલાની પ્રોસિજર. ઘણી બધી વાર એવું પણ બને કે ક્યાંય કોઇ કશું જ ના બોલે, ના કોઇ ઢેન…ટેણેન જેવું મ્યુઝિક આવે અને તેમ છતાં ફિલ્મ તો નિતાંત શાંતિથી આગળ વધતી જ જાય. આ આગળ વધતી ફિલ્મને આપણે પણ અત્યંત શાંતિ અને ધીરજપૂર્વક  જોયે રાખવાની છે. જો આ શાંતિ કે ધીરજ ન હોય તો ફિલ્મ જોવા જવાનો વિચાર જ માંડી વાળવાનો કારણકે અહીં નથી કોઇ ઝાકમઝોળ, નથી ગીત-સંગીતની છોળ કે નથી કોઇ કોમેડી પણ હા, ક્યાંક લાઇટર સાઇડ પણ ખુબીથી વણાઇ તો છે જ જે આપણે પકડવાની છે.

ફિલ્મનું બીજુ સબળ પાસુ છે બનિતા સંધુ અને ગીતાંજલી રાવ. પહેલી નજરે જ સંમોહિત કરી દે તેવી મોટી ભાવવાહી આંખો અને એ જ ભાવવાહી આંખોમાં છવાયેલો સૂનકારને બનિતાનું અભિનય વ્યક્ત કરવાનું સબળ અંગ કહી શકાય. નિર્જીવ લાગતી આંખોથી એ જ્યારે ડેન સામે મીટ માંડે ત્યારે એમાં પણ ડેનને કશુંક કહી જતી હોય એવું લાગે. બંગાળીમાં શિઉલી એટલે પારિજાત. પારિજાતનું ફૂલ કોઇ જાતના ફળ આપ્યા વગર જ રાતે ખીલીને સવાર પહેલા જ ખરી જાય છે એવી જ રીતે અહીં શિઉલી એટલે કે બનિતા સંધુ પણ જીવનમાં ક્યાંય પહોંચ્યા પહેલા જ સ્થગિત થઈ જાય છે. તેમ છતાં પારિજાતના ફૂલ જેવી નજાકત અહીં એ છોડી જાય છે. ખરી પડ્યા છે તેમ છતાં ય એને ચગદી દેવાનો વિચાર સુદ્ધા ન આવે એવી રીતે પથરાયેલા પારિજાતના ફૂલની જેમ બનિતા ફિલ્મમાં પથરાઇ જાય છે. કપડા ઉતાર્યા વગર પણ પ્રેક્ષકોના મન સુધી પહોંચી જવાય છે એ સાબિત કરી દીધું છે. માત્ર તિરછી નજરથી ડેનને જોતી શિઉલીની આંખો જ એના મનની વાત વ્યક્ત કરી જાય છે. ડેન તરફનો અવ્યક્ત પ્રેમ અહીં જુદી રીતે વ્યક્ત થાય છે. ડેનની ગેરહાજરી એ કેવી રીતે અનુભવે છે એ અહીં એને  આવતા સિઝર્સ કે સ્ટ્રોકસ દ્વારા દર્શાવવમાં આવ્યા છે. ક્યાંક ઊંડે ઊંડે હ્રદયમાં ધરબાયેલી લાગણીઓનો વિસ્ફોટ કેવો હોઇ શકે એ શિઉલીને જોઇને સમજાય.

એવી જ રીતે ગીતાંજલી રાવ એટલે કે શિઉલીની મા, ફૂલ જેવી દિકરીની પત્થર જેવી જડ હાલત થઈ જાય ત્યારે એ મા પર શું વિતે? જીવનમાં કારમો આઘાત સહીને પણ જ્યારે આગળ વધવું જ પડે ત્યારે  લોકો કેવી રીતે સ્વસ્થતા મેળવી લેતા હશે એ ગીતાંજલી રાવને જોઇને સમજાય. વેદનાને એક કોરે મુકીને વાસ્તવિકતા સ્વીકારી લેવાની સજ્જતા તો કેળવવી જ પડે એ આ પ્રોફેસર માતાએ સમજાવી દીધું છે.

ફિલ્મમાં થોડું લડતા અને છતાંય સતત સાથ આપતા, થોડું વાંકુ પડીને પણ વળી સંબંધો સાચવતા મિત્રો છે.

‘મદ્રાસ કેફે’ , ‘વિકી ડોનર’ ‘પીકુ’ જેવી ફિલ્મો  દિગ્દર્શક શૂજિત સરકારે આપેલી છે પરંતુ આ ફિલ્મ અગાઉની તમામ ફિલ્મોથી હટકે છે જેને માત્ર જોવી જ નહીં માણવી રહી. હોટલ અને હોસ્પિટલના વાતાવરણ ઉપરાંત  દિલ્હી અને હિમાચલ પ્રદેશના નયનરમ્ય વાતાવરણમાં ફિલ્માંકન થયેલી આ ફિલ્મ મારધાડથી થાકેલા અને કંઇક સુંદર- હ્રદયસ્પર્શી જોવાની અપેક્ષા ધરાવતા ચોક્કસ વર્ગ માટેની છે. ફરી એક વાત અત્યંત ધીરજ અને સંવેદના હોય તો જ આ ફિલ્મ જોવી અને બીજી એક વાત અત્યંત ધીરજ અને સંવદના જેનામાં છે એમણે તો આ ફિલ્મ જોવી જ.

 

કલાકારો- વરૂણ ધવન, બનિતા સંધુ, ગીતાંજલી રાવ, સાહિલ વેડોલિયા

નિર્માતા- શીલ કુમાર, રોની લહેરી

નિર્દેશક – શૂજિત સરકાર

સંગીત- શાંતનુ મૌઇત્રા

 

 

 

 

 

April 20, 2018 at 5:34 pm 5 comments

પત્રાવળી-૧૭

 

 

 

 

 

રવિવારની સવાર

મિત્રો, 

પત્રાવળી” એ તમારું સાહિત્યિક સાહસ છે અને એમાં સાહિત્યરસિકો સતત ભાગ લેતા રહે છેએ ખૂબ આનંદની વાત છે. તમને પત્રાવળી‘ શરૂ કરવા બદલ આનંદપૂર્વક અભિનંદન  પાઠવું છું.

 ભાષા પાણીની જેમ પ્રવાહી અને પરિવર્તનશીલ હોય છેએટલે એના શબ્દો અને એ શબ્દોના અર્થ પણ સમયે-સમયે બદલાતા રહે છે.

 ગુજરાતી ભાષામાં એક શબ્દ છે કાળ‘ અથવા કાલ‘. આ એક જ શબ્દ અનેક અર્થચ્છાયાઓ ધરાવે છે. જેમ કે કાળ એટલે સમય. ભૂતકાળવર્તમાન કાળ અને ભવિષ્ય કાળ.

 એ જ રીતે કાળ – કાલ એટલે દિવસ. ગઈકાલ અને આવતી કાલ માટે પણ ‘કાલ’ શબ્દ વપરાય છે. અહીં વીતેલા દિવસ અને આવનારા દિવસ માટે અનુક્રમે ગઈકાલ‘ અને આવતીકાલ‘ શબ્દ પ્રયોજાયો છે.

 કાલ એટલે મૃત્યુ એવો અર્થ પણ ખાસ સંદર્ભમાં આપણને જોવા મળે છે. “રસ્તે જતા રાહદારીને એક ધસમસતી ટ્રક અથવા બસ કાળ‘ બનીને ભરખી ગઈ” એમ કહેવામાં આવે છે ત્યારે કાળ‘ એટલે મૃત્યુ કે યમદૂત એવો અર્થ  સમજવાનો હોય છે.

 મિત્રો, જૈન ધર્મમાં કોઈ સાધુ મહારાજ કે સાધ્વીજી મહારાજ મૃત્યુ પામે ત્યારે તેઓ કાળધર્મ પામ્યાં એમ કહેવાય છે. આ કાળધર્મ‘ મારો અત્યંત પ્રિય શબ્દ છે. સમયનો પણ એક ધર્મ હોય છે અને જીવનનો અંત એ સમયનો ધર્મ છે. એને કાળધર્મ કહેવાય છે 

 તો ક્યારેક કાલ એટલે ક્યારેય નહીં‘ એવો અર્થ પણ સમજવાનો હોય છે. જેમ કે કોઈ દુકાન પર બોર્ડ માર્યું હોય કે આજે રોકડા કાલે ઉધાર !‘ તો એનો અર્થ સ્પષ્ટ છે કે આજે ખરીદી કરવી હોય તો રોકડા પૈસા આપો. ઉધાર અહીં ક્યારેય મળશે નહીંકારણ કે આવતીકાલ ક્યારેય આવતી નથી. આવતીકાલ જ્યારે આવે છે ત્યારે તે આજ‘ બનીને જ આવતી હોય છે.

 કાળ અને કાલ વિશે ગુજરાતી ભાષામાં કેટલીક માર્મિક કહેવતો પણ છે. જેમ કે કાળ જાય પણ કલંક ન જાય‘, ‘કાળ જાય અને કહેણી રહી જાય‘, ‘કાળના કોદરાય ભાવે !‘ ‘કાલ કોણે દીઠી છે ?’, ‘કાલનું કામ આજે કરોઆજનું કામ અત્યારે જ !

 તો કવિ નિરંજન ભગત જેવા કવિ કાવ્ય લખે છે કે કાળની કેડીએ ઘડીક આપણો સંગ…

 એક જાણીતો શબ્દપ્રયોગ છે કાળમુખું‘. કાળમુખું એટલે અશુભ અથવા અપશુકનિયાળ ચહેરાવાળું.

 કાળનો એક અર્થ સમય‘ આપણે જાણ્યો. માણસે સમયનાં પણ ચોસલાં પાડ્યાં અને ચોઘડિયાં બનાવ્યાં. દિવસનાં ચોઘડિયાં જુદાં અને રાતનાં ચોઘડિયાં જુદાં ! એમાં એક ચોઘડિયું એટલે કાળ ચોઘડિયું. કાળ ચોઘડિયું અશુભનો સંકેત દર્શાવનારું ચોઘડિયું છે. અશુભ‘ નામનું એક ચોઘડિયું પણ છે પરંતુ કાળ ચોઘડિયું પણ અશુભ મનાય છે ! કોઈ મંગલ કે સારું કામ લોકો કાળ ચોઘડિયામાં કરવાનું ટાળે છે.

 ક્યારેક કાળ શબ્દનો અર્થ ભયાનક અથવા ખતરનાક એવો પણ થતો હોય છે જેમ કે કાળરાત્રી. કાળભૈરવ નામનો એક ખતરનાક રાક્ષસ પણ હતો. ઉનાળાની કાળઝાળ ગરમી‘ એ પ્રયોગમાં પણ ખતરનાક અને દાહક વાતાવરણ અર્થ છે.

 આમ શબ્દો સાથે રમવાનું આપણને ખૂબ ગમે છેપણ એ નથી સમજાતું કે શબ્દો આપણને રમાડે છે કે આપણે શબ્દોને રમાડી છીએ !

શુભેચ્છા સાથે,

રોહિત શાહ
rohitshah.writer@gmail.com

 

April 15, 2018 at 9:04 am Leave a comment

પત્રાવળી ૧૬..

 

 

 

રવિવારની સવાર…. 

મિત્રો, 

રખે એમ માનતાં કે હું કડક પ્રકારના આહાર-દમનમાં છું – એટલે કે ‘સ્ટ્રિક્ટ ડાયેટિન્ગ’ કરું છું. એવું નથી. બલ્કે હું તો ફૂઉઉડીઇઇ – ફૂડી” છુંએટલે કે ખાવાની શોખીન છું. પણ શાકાહારીને તેથી શોખીન શાકાહારી’ કહેવાઉં!

આગળના પત્રોનો સંદર્ભ જરાક યાદ કરું તોપડિયા અને પતરાળાં હવે કેવાં સ્મરણબદ્ધ થઈને રહ્યાં છે. વળીમિષ્ટાન અને ફરસાણ હવે ઘરમાં જાણે ભાગ્યે જ બને છે. બહારથી હવે બધું સરસ મળી જાય છેખરું કે નહીંહવે આપણે કહી શકીએ કે અમે બળતાંમાં ઘી ઊમેરતાં નથીકે કોઈને માખણ લગાવતાં નથી!

મને બહુ કહેવતો યાદ નથી હોતી. મારા વરને હોય છે. એ ઘણી વાર બંગાળી કહેવત બોલે. ભાષા તો હું જાણુંપણ તળ-બોલીના પ્રયોગ ના સમજાયએટલે પૂછવું પડે. સાંભળીને હસવું આવી જાયઅને વળી અર્થ પણ સંદર્ભને યોગ્ય જ હોય.

એમ તો ગુજરાતીની અમુક કહેવતો પણ મને સમજાતી નહીં. જેમકે, “જા બિલ્લી કુત્તે કુ માર”. સાંભળવામાં એ મને કુત્તેકુમાર’ જેવું લાગતું. ક્યાંય સુધી થયા કરેલુંકે આ શબ્દોનો અર્થ શું હશેઆપણા ગુજરાતી હિન્દીમાં કુત્તે કો મારને બદલે કુત્તે કુ માર’ થતુંને કુત્તે કુમાર’ જેવું જ બોલાતું!

પહેલેથી જ મારું ધ્યાન શબ્દો પર રહેતુંતેથી ગરજ સરી કે વૈદ વેરી” જેવીઅથવા ભેંશ ભાગોળે ને છાશ છાગોળે” જેવી ઉક્તિ મને સમજાતીઅને ગમતી પણ ઘણી. કારણ એ જ કે એમાં પ્રાસ છેલય છે.

વલીભાઈએ શબ્દ-પ્રયોજન વિષે બહુ સરસ વાતો કરી. ને ખરેખરશબ્દો પોતે ભાષાનાં ઘરેણાં છે. ઉપરાંતશબ્દોને એમના પોતાના અલંકાર પણ હોય છે. એટલે જ તો હું મને પોતાને શોખીન શાકાહારી’ કહીને હરખાઉં છુંકારણ કે એ છે વર્ણાનુપ્રાસ. એ માટે કવિ શ્રી મણિશંકર  રત્નશંકર ભટ્ટ ‘કાન્ત’ની કામિની કોકિલા કેલી કુજન કરે” જેવી પંક્તિ કેવી યાદ રહી ગઈ છે!

અને રવીન્દ્રનાથ તો ગીતે ગીતે હરખાવતા રહે છે – જેમકે, (ગુજરાતી કરીને) આજ દિગંતે ઘન ઘન ગભીરગુરુ ગુરુ ગુરુ ગુરુ ડમરુ રવ થયો છે આ શરૂ–”; અથવા બીજા એક ગીતમાં, “સહસા તેથી જ ક્યાંકથી કુલુ કુલુ કુલુ કુલુ કલકલ સ્ત્રોતે દિશા દિશાએ છે જળની ધારા–”. શબ્દોની રમત જેવું લાગે છે નેપણ આ તો છે શબ્દ-પ્રયોજનની સર્જનાત્મક લીલા.

જુભાઈએ પર્સનલ ડાયરીની જગ્યાએ વાસરિકા અથવા દૈનંદિની જેવા શબ્દો ઉપયોગમાં લીધા. કેટલા સરસ ધ્વનિ છે એમના. હું નાનપણથી ડાયરી લખતી હતીને વર્ષો સુધી લખી. પણ એમણે સાચું જ કહ્યું છે કે પત્રોમાં સંપર્કનોને પરસ્પર ભાવાવેશનો ઉદ્દેશ હોય છે. પત્રોમાં શબ્દોનો ઇષત્ મર્મર ધ્વનિ હોય છે.

જૂના હોય કે નવાબોલચાલના હોય કે કાવ્ય-પંક્તિમાંનાતળપદા હોય કે સંસ્કૃતવર્ણસંકર હોય કે સાહિત્યના – શબ્દોનું કામ આ છે: રસપ્રદ રીતેઅસરકારક રીતેપોતપોતાની રીતેઅલંકૃત થઈને ઉપસ્થિત થવાનું.

મિત્રોસંમત થાઓ છો ને મારી સાથે?


—–  
પ્રીતિ  સેનગુપ્તા 

 

April 8, 2018 at 8:29 am 1 comment

પત્રાવળી-૧૫

પત્રાવળી-૧૫

રવિવારની સવાર

 પત્રમિત્રો,

આ પત્ર-પ્રયાસ ધીમે ધીમે આગળ વધી રહ્યો છે. 

પત્રો તો વહેતા ભલા. ઝાડ પરનું પાંદડું ઘરડું થયા કેડ્યે (કાઠિયાવાડમાં કેડ્યે એટલે પછી…) ખરી પડે ને હવા હોય તો વહેતું થાયનીકર (નહીંતર) સીધું ઝાડના થડ કને બેસી જાય. લીલું પાન જાતે તો ખરે જ નહીં.

 આ પત્રો તો તાજેતાજા જ વહેતાં થતાં રહેવાના. તાજેતાજા જ એને માણી લેવાના. બલકે વહેંચી દેવાના. આ પત્રો એના માધ્યમે કંઈ કેટલીય વસ્તુઓનું વિતરણ પણ કરતાં રહેવાના.

પત્રલેખનની સાથે મૂકીને તપાસવા જેવો એક બીજો પણ સાહિત્યપ્રકાર છે જેને આજે અહીં વિચારી જોઈએ. આ પ્રકાર છે વાસરિકાવ્યક્તિગત ડાયરીનો.

ડાયરી એ તદ્દન વ્યક્તિગત બાબત છે અને તે લખનાર પાસે જ રહેનારી ચીજ છે. જ્યારે પત્રો તો અનિવાર્યપણે કોઈ અન્ય સાથે સંકળાઈને જ સાર્થક થનારી બાબત છે. પત્રો લખાઈને લેખક પાસે પડ્યા રહે તેનો કશો જ અર્થ નથી હોતો જ્યારે ડાયરી તો પોતે જ પોતાને કહેવાએલીસંભળાવાએલી ને છતાં મૌન રહેવા સર્જાયેલી ‘વાત’ છે ! જોકે લખનારને મન તો મોટેભાગે આ અંગત ગણાતી ચીજ ક્યારેક તો કોઈ ને કોઈ સુધી પહોંચે તે અભિપ્રેત હોય તે સહજ છે. છતાં પત્રની માફક તેનો હેતુ સીધેસીધો જાહેર થવાનો ન હોય.

પત્રો તો લખાય જ કોઈ અન્ય દ્વારા વંચાવા માટે ! એક રીતે કહીએ તો તે એક પ્રકારનું લાઉડ થિંકીંગ જ ગણાય. લખાતાં સુધી એ મૌન જેવું હોય છે ને જેવું ગંતવ્યે તે પહોંચ્યું કે મુખરિત !! વાંચનારો એને મનમાં વાંચે કે પ્રગટરૂપે પણ એમાંનો શબ્દ તો જાણે કાનને સંભળાતો થઈ જાય છે. ખરેખર તો પત્રનો શબ્દ ઝાડનાં પાનની જેમ મર્મરતો જ હોય છે અને તેની મર્મર એને સાચું પત્રરૂપ બક્ષે છે.

વાસરિકા કે દૈનંદિની ભલે રોજેરોજની વાત માંડી બેસનારી હોય પણ તેને મુખરિત થવાનું નસીબ ભાગ્યે જ હોય છે. કહું કે ઢબુરાઈને પડી રહેવાનું નસીબ લઈને આવેલી એ ડાયરીનાં બે પૂંઠા વચ્ચે લગભગ ગોપિત જ રહે છે.

જોકે આ જ ડાયરી જો પ્રગટ થાયવ્યકત થાય તો ક્યારેક ભારે ઊથલપાથલનું કારણ પણ બની રહે છે. અને પત્રો સ્વભાવે જ મુખરિત હોવા છતાં મોટે ભાગે ફાઈલમાં પુરાઈ જઈને રદ્દી બની રહે છે જેને ભંગારવાળા પણ પસ્તીની જેમ સ્વીકારે નહીં !!

પણ આ અહીંની પત્રયાત્રાનો પરિચય શું આ પરિભાષામાં આપીશું ?

ના. આ પત્રયાત્રા તો અનેકોને આવરી લેનારી બની રહે તે હેતુવાળી હોઈ આ માધ્યમથી અનેક વાતોને પ્રસારવાનું લક્ષ્ય રખાયું છે. લખતીવેળા આ પત્રોને વાસરિકાના સ્વરૂપે રાખીને પછી એને વૃક્ષપર્ણની માફક વહેતાં મૂકવાના હોય છેઅલબત્ત લીલાછમ્મ ! ઝાડની ડાળેથી ખરતાં ઘરડાં પાનની માફક નહીં પણ વસંતે કૉળેલાનવપલ્લવિત વૃક્ષની જેમ અનેક વિષયોથી શોભાવતાં રાખીને……!

સૌને ધન્યવાદ સાથે, – જુ.

રાજુલ કૌશિક 

https://rajul54.wordpress.com/

April 1, 2018 at 8:23 am 7 comments

પત્રાવળી-૧૪ 

 

પત્રાવળી-૧૪ 

શબ્દોના સાથી.. 

દેવિકાબેન હવે તો શબ્દોની સાથે આપણું ભાવજગત પણ એકબીજા સાથે ભળવા માંડ્યુ છે ત્યાં ઝાઝી રાહ નહીં જોવડાવુંકોઇક શુભ ક્ષણે આરંભાયેલી આ પત્રાવળીમાં આપણી સાથે ભાવથી જોડાયેલા જુ.ભાઇ અને પ્રીતિબેને તો શબ્દોની  એક અલગ અને અનોખી સૃષ્ટિ સર્જી દીધી. વળી વલીભાઇએ તો આપણા ય જન્મ પહેલાના કવિ કાન્ત અને નરસિંહ મહેતાની અને ઉત્તરકાલીન કવિની રચનાની યાદ અપાવી ત્યારે અમસ્તો વિચાર આવે કે દરેકની કેવી અલગ અલગ અભિવ્યક્તિ છે નહીં?

આજે તમે જે ધાન ખાંડતા ખાંડતા ખાંડણિયા પર બેસીને ગવાતા જોડકણા કે ગાણામાં સુખ-દુઃખઆનંદ કે વ્યથા વ્યક્ત થતા એની વાત કરી ત્યારે એવી રીતે કુવાના કાંઠડે કે પનઘટ પર ભેગી થતી પનિહારીઓ પણ યાદ આવી. શ્રી અવિનાશ વ્યાસ રચિત  “ કૂવાના કાંઠડે હું એકલી,કૂવો જાણે વહુવારુની વાત રેઓજી રે વહુનો વિસામો છે કૂવાનો ઘાટ” જેવું  ગીત યાદ આવ્યા વગર ન રહે. જે વેદના એમાં વ્યક્ત થઈ છે એ સાંભળીએ ત્યારે એમ થાય કે  પોતાના મનની વાત કે સંતાપ એકબીજા સાથે આવી જ રીતે હળવા કરતાં હશે નેએમાંથી જ લોકગીતો રચાયા હશે ?

દેવિકાબેન, આજે આ ખાયણા કહો કે ખાંડણિયા શબ્દની સાથે તો વળી આજે બીજા એક ભૂલાઇ ગયેલા શબ્દની યાદ આવી ગઈ. કોને ખબર આજની પેઢી માટે તો એ શબ્દ સાવ જ અજાણ્યો હોય તો ય નવાઇ નહીં. આજના રેપ સોંગફ્યુઝન કે ઉહ્લાલા ઉહ્લાલામાં રાજી રહેતી આ પેઢીએ તો આ ફટાણાં શબ્દ સાંભળ્યો જ નહીં હોય.

જો કે અસ્સલ તળપદી ભાષામાં ગવાતા ફટાણાં તો આપણે ય ક્યાં સાંભળ્યા છેસામાન્ય રીતે આપણી એવી માન્યતા છે કે વર-કન્યા પક્ષ એકબીજા માટે સન્માનીય કે શિષ્ટ કહેવાય એવી ભાષામાં વાત કરે. એકબીજા સાથે આદરભર્યો વ્યવહાર દાખવે પરંતુ લગ્ન પ્રસંગે ગવાતા આ ફટાણાંમાં વર-કન્યાના પક્ષની સ્ત્રીઓ કોઇ જાતના છોછ વગર  એકબીજા માટે જે ભાષા વાપરે એ આપણા માટે ય અચરજભરી તો ખરી સ્તો ! અહીં સામસામે પ્રશસ્તિની વાત તો દૂર રહી પણ અશિષ્ટ લાગે એવી ભાષામાં ગવાતા ગીતો અને એ ગીતોમાં વપરાતા શબ્દો પણ સંબંધોમાં રહેલા ઔચિત્ય કે આચારસંહિતાનો ભંગ કરતા હોત એવા લાગેપણ એમાં રહેલો ઠઠ્ઠોમશ્કરી એમના માટે તો સાવ જ સાહજિક હતાસ્વીકાર્ય હતા.

કન્યાપક્ષે ગવાતું હોય કે ..

છોરો કે દાડાનું પૈણું પૈણું કરતોતો,મારી ભાગોળે ભટકાતોતો..” 

વળી વરરાજાની સાથે અણવરને ય સપાટામાં લે..

વર તારા અણવરમાં નથી દમઅણવર લજામણો રે.
એના ખીસ્સા ખાલીખમઅણવર લજામણો રે…”

તો વરપક્ષે ગવાય

ઘરમાં નહોતું નાણું તો શીદને તેડ્યુતું ટાણું મારા નવલા વેવાઇ.
અમે મોકલ્યું નાણું ત્યારે તમે માંડ્યું ટાણું મારા નવલા વેવાઇ..

અને પછી તો આગળ વધતા જાય અને મીઠા ચાબખા મારતા જાય.

ઘરમાં નહોતી ખાંડ ત્યારે શીદને તેડી જાન મારા નવલા વેવાઇ….
ઘરમાં નહોતી સોપારી તો શીદને તેડ્યા વેપારી મારા નવલા વેવાઇ..
ઘરમાં નહોતી જાજમ તો શીદને તેડ્યા સાજન મારા નવલા વેવાઇ..
ઘરમાં નહોતા લોટા ત્યારે શીદને તેડ્યા મોટા મારા નવલા વેવાઇ

પણ આ રીતે ગવાતા ફ્ટાણાંમાં ક્યાંય કોઇને માઠું લાગ્યું એવું સાંભળ્યુ નથી તો એનો અર્થ એ કે એ સમયે બોલાતી લઢણ આ જ હતી અથવા તો એ સમયના લોકો વધારે ખેલદિલ હતા?

એ પછી તો ફટાણાંના બદલે લગ્નગીતો અસ્તિત્વમાં આવ્યા જેમાં જરા વધુ સોજ્જા શબ્દપ્રયોગ થવા માંડ્યા..

આ અતિ લોકપ્રિય અને અત્ર-તત્ર- સર્વત્ર ગવાતું આ લગ્નગીત તો સૌને સાંભળવું ય ગમે એવું છે..

નાણાવટી રે સાજન બેઠું માંડવે.
લાખોપતિ રે સાજન બેઠું માંડવે …”

એમાં તો વરરાજાથી માંડીને ઘરના અન્ય સભ્યો માટે વરપક્ષ પોરસાય એવી રીતે પ્રશસ્તિ પીરસાવા માંડી.. જેમ કે..

જેવા ભરી સભાના રાજા એવા વરરાજાના દાદા
જેવી ફૂલડિયાંની વાડી એવી વરરાજાની માડી
જેવા અતલસના તાકા જેવા વરરાજાના કાકા
જેવા હાર કેરા હીરા એવા વરરાજાના વીરા
જેવી મેહુલિયાની હેલી એવી વરરાજાની બેની….

અને મઝાની વાત કહું અમારી અટક નાણાવટી એટલે સૌ પહેલા તો અમારા પરિવારમાં ગવાતું આ ગીત માત્ર અમારા પરિવાર માટે જ લખાયું હશે એવું માની લીધું હતુ… જો કે એ તો સાવ જ એટલે સાવ નાનપણની યાદ છે. અને ક્યારેક અન્યના લગ્નમાં પણ આ ગીત ગવાય ત્યારે નવાઇ લાગતી કે અહીં આ લોકો પણ અમારા માટે લખાયેલું ગીત શા માટે ગાતા હશેપછી ખબર પડી કે આ લગ્નગીતને કોઇ બ્રાન્ડનેમ કે સરનેમ સાથે જરાય લેવાદેવા નથી.

જોયું ને દેવિકાબેન, તમારા પત્રમાં થયેલા ખાયણાંની વાતથી તો લોકગીત અને લગ્નગીતનું  એક અનોખું ભાતીગળ ભાવજગત મનમાં ઊગી આવ્યું !

 રાજુલ કૌશિક

March 25, 2018 at 4:50 pm 10 comments

૨૭-હકારાત્મક અભિગમ-આદર્શ નેતૃત્વ- રાજુલ કૌશિક

"બેઠક" Bethak

એક અદ્ભૂત શિક્ષક, સફળ  વૈજ્ઞાનિક ,મિસાઇલમેન અને ભારતના રાષ્ટ્રપતિ, અત્યંત સાલસ ઇન્સાન એવા શ્રી અબ્દુલ કલામે એમના જીવનના કેટલાક યાદગાર પ્રસંગોના ઉલ્લેખમાં એમની સફળતાનો શ્રેય એમની માતાને આપ્યો છે.

આમ જનતા સાથે મોટાભાગે એવું જ બનતું હોય છે કે કાર્યમાં સફળતા મળે તો એ સિધ્ધિની યશકલગી હોંશે હોંશે સૌ પોતાના શિરે પહેરી લે પણ નિષ્ફળતાનો ભાર તો એકદમ સહજતાથી અન્યના શિરે જ નાખી દે. જ્યારે શ્રી અબ્દુલ કલામ જ્યારે ૧૯૮૦માં ભારતના સેટ્લેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલના પ્રોગ્રામના પ્રોજેક્ટ ડાઇરેક્ટર બન્યા તે સમયના તેમના અનુભવ વિશે વાત કરી છે.

રોહિણી ઉપગ્રહને અંતરીક્ષમાં તરતો મુકવાના એ પ્રોજેક્ટમાં હજારો લોકો સંકળાયેલા હતા. દરેક એક વ્યક્તિનો એમાં ક્યાંક નાનો-મોટો ફાળો તો હશે જ. ૧૯૭૯માં લગભગ તૈયારી સંપૂર્ણ થઈ ચૂકી હતી. કંટ્રોલરૂમમાં ભેગા થયેલા માટે  કોમ્પ્યૂટરની એ છેલ્લી ચાર મિનિટની ગણતરી અતિ મહત્વની હતી.  ગણતરી શરૂ થઇ….ટીક…ટીક.. ..ટીક…પણ એક જ મિનિટમાં કોમ્પ્યૂટરે ક્યાંક કશું ખોટું હોવાનો સંકેત આપ્યો. નિષ્ણાંતોની ગણતરી પ્રમાણે તો બધુ જ બરાબર હતું એટલે…

View original post 236 more words

March 20, 2018 at 3:43 am

Older Posts


Blog Stats

  • 100,430 hits

rajul54@yahoo.com

Join 959 other followers

દેશ – વિદેશ ‘પ્રવાસ વર્ણન’

Posts filed under ‘પ્રવાસ વર્ણન’

ફિલ્મ રિવ્યુ –

Posts filed under ‘- film reviews -’ https://rajul54.wordpress.com/category/film-reviews/

Categories

“ગુજરાતી બ્લોગર્સ/બ્લોગ રીડર્સ ગ્રુપ”

"http://groups.google.co.in/group/gujblog" target="_blank">ગુજરાતી બ્લોગર્સ/બ્લોગ રીડર્સ ગ્રુપ

Flag counter

free counters

Calender

April 2018
M T W T F S S
« Mar    
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30  

Disclaimer:

© અહીં રજૂ કરેલ કૃતિઓના કોપીરાઇટ્સ-હક્કો જે તે રચનાકારના પોતાના છે. આ બ્લોગ પર અન્ય કવિઓની જે રચનાઓ પોસ્ટ કરી છે, એને લીધે જો કોઇના કોપીરાઇટનો ભંગ થયેલો કોઇને લાગે અને મને જાણ કરવામાં આવશે, તો તેને સત્વરે અહીંથી દૂર કરીશ. પણ મને આશા અને શ્રદ્ધા છે કે સૌ સર્જકો અને પ્રકાશકો તેમ જ તેમના વારસદારો ગુજરાતી ભાષાના પનોતા સંતાનોને માટે વિશ્વ-ગુર્જરી સમાજમાં સભાનતા કેળવવાના આ નિસ્વાર્થ પ્રયત્નોને હૃદયપૂર્વક ટેકો આપશે અને બીરદાવશે. ۞ Disclaimer : This blog is not for any commercial purposes. The entries posted on this blog are purely with the intention of sharing personal interest in gujarati literature/sahitya without any intention of direct or indirect commercial gain. Locations of visitors to this page


શબ્દોને પાલવડે

સ્વરચનાઓનો સંચય મારા શબ્દોના પાલવમાં

વિનોદીની..

મારી કવિતાઓ અને રચનાઓ નો બ્લોગ.. વિનોદીની

"બેઠક" Bethak

વાંચન દ્વારા સર્જન -બેઠક

ધર્મધ્યાન

અલ્પમતિ વિજય શાહની ધર્મવાતો, ધર્મ સમજણ અને ધર્મ ધ્યાન્..

Banshari Banine

Krishna Bhajans and other poetry

રાજુલનું મનોજગત

“Languages create relation and understanding”

Kalyanshah

Ahmedabad based photographer. Owner at Pixel Planet.

વિજયનુ ચિંતન જગત

મને ગમતી વાતો અને મારી સર્જન પ્રવૃતિઓ...

મારુ વિચાર વિશ્વ

મારી આંખથી આકાશ કદી જોજે.....

સહિયારું સર્જન - ગદ્ય

એકથી વધુ લેખકો દ્વારા થતાં લઘુ નવલકથા કે લઘુકથા જેવાં સહિયારા ગદ્ય સર્જનનો પ્રથમ બ્લોગ!