પત્રાવળી ૨૪ ( વાચકોના પત્રો )

June 3, 2018 at 6:58 am 3 comments

 
રવિવારની સવાર
 
સાન ડિયાગોકેલીફોર્નિયાનિવાસી અને http://www.vinodvihar75.wordpress.com પર લખતા રહેતા શ્રી વિનોદભાઈ પટેલ લખે છેઃ
 
‘’શબ્દ’’ વિષે થોડા શબ્દો …..
કાના માતર વિનાના અઢી અક્ષરના શબ્દ શબ્દ” ઉપર મનન કરતાં મારા મનમાં ઉદભવેલ વિચારોને મારા શબ્દોમાં વિસ્તારીને નીચેના શબ્દોમાં પ્રસ્તુત કરું છું.
 
રોજે રોજ લોકો દ્વારા કોણ જાણે કેટકેટલા શબ્દો બોલાતા કે લખાતા હશે એનો અંદાઝ મેળવવો અશક્ય છેજગતના કરોડો લોકોના મનમાં જે શબ્દોએ જન્મ લીધો હતો એ શબ્દો વાક્યો બનીને એમના લેખો અને પુસ્તકોમાં સંગ્રહ પામીને પુસ્તકાલયોમાં કેદ બનીને સદીઓથી પડેલા છેલેખકોના વિચાર વલોણામાં વિચારો રૂપી દહીં વલોવાઈને શબ્દોનું જે માખણ બને છે એનું નામ જ સાહિત્યજગતનો સૌથી નાનામાં નાનો અને જેનો અર્થ વિસ્તાર કરવા પુસ્તકો પણ ઓછાં પડે એવો જો કોઈ એક શબ્દ હોય તો એ શબ્દ છે મા.
 
બ્રહ્માને સર્જનના દેવ કહેવામાં આવે છે અને એટલે જ કદાચ વિવિધ સાહિત્યનું સર્જન કરનાર શબ્દને ‘’શબ્દ બ્રહ્મ’’ નું નામ અપાયું હશેશબ્દ એટલે વાચાવાણીદરેકના હૃદયમનમાં ચાલતા વિચારોનો શબ્દ પડઘો પાડે છેશબ્દ એ માનવ જાતને જન્મ સાથે જ ભગવાને આપેલી અણમોલ ભેટ છેજન્મથી જ તમે જે બોલો છો એ શબ્દ તમારી પહેચાન બની જાય છેશબ્દની કિંમત કેટલી હોય છે એ કોઈ મૂક કે બધિર ભાઈને નિહાળવાથી સમજાય છે.
 
એક સરસ અરબી કહેવત છે કે નહીં બોલાયેલો શબ્દ તમારો ગુલામ છે જ્યારે બોલાયેલો શબ્દ તમારો માલિક .” બીજી એક શબ્દ અંગેની ચીની કહેવત છે કે બે વસ્તુ નબળાઈની એંધાણી છે જ્યારે બોલવું ઉચિત હોય ત્યારે મૂંગા રહેવું અને જ્યાં મૌન ઉચિત હોય ત્યારે બોલી નાખવું.” શબ્દોમાં અપાર શક્તિ પડેલી હોય છેકોઈ વક્તા દ્વારા વપરાયેલા સુંદર શબ્દો લોકોને પ્રેરણા બનીને જીવન પલ્ટો કરાવી શકે છેકોઈના યોગ્ય રીતે કરેલ વખાણ એ વ્યક્તિને જીવનને વધુ સારી રીતે જીવવા માટે પોરસ ચડાવે છે જ્યારે અયોગ્ય ટીકા કે નિંદા સંબંધોમાં તિરાડ પાડે છેકોઈએ સરસ કહ્યું છે કે એવું મીઠું ન બોલો કે જગત તમને ચાવી જાય તો એટલું કડવું પણ ન બોલો કે જગત તમને થૂંકી નાખેકેટલાક લોકોના શબ્દો દરજીની કાતરની જેમ કાપવાનું કામ કરે  છે જ્યારે કેટલાકના શબ્દો એની સોયની જેમ જોડવાનું કામ કરતા હોય છેએનો ઉપયોગ બહું જ સાવધાનીથી કરવા જેવો છે.
વિનોદ પટેલસાન ડીયેગો
 
(2) ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય કરાવનાર અને https://sureshbjani.wordpress.com/ પર ઘણાં વર્ષોથી સાહિત્યના અજવાળાં પાથરતા રહેતા આદરણીય શ્રી સુરેશભાઈ જાની લખે છે કેઃ
 
છેલ્લા તેર  ચૌદ વર્ષમાં નેટ ઉપર ગુજરાતી સાહિત્ય ઘણું ખેડાયું છેપ્રિન્ટ મિડિયા અને એની પહેલાં હસ્તપ્રતોમાં તો  સદીઓથી ખેડાતું આવ્યું  છેપણ  સઘળાનો પાયો  શબ્દ છે અને શબ્દનો પાયો લીપી છેએટલે  તો સિદ્ધહસ્ત સાહિત્યકારો ‘શબ્દના સ્વામી’ તરીકે બહુમાન પામે છે
પણ એકલો અટૂલો શબ્દ બિચારો શું કરેબહુ બહુતો ’અરેરે!’, ‘અહો!’, વાહ!’ જેવી  કોઈક લાગણી વ્યક્ત કરી શકેઅથવા વાર્તામાં કોઈ પાત્ર એકાક્ષરી જવાબ ‘હા’,  ‘ના’ ‘ઠીક’ વિરીતે આપી શકેકોઈક વખત મુગ્ધાવસ્થાના નિષ્ફળ પ્રણયના અંતેછેલ્લો પ્રેમ પત્ર લખતી પ્રેમિકા કે પ્રેમી લાગણીઓના ડૂમાના ઓથાર
હેઠળ  કશું  લખી  શકે અને કોરા કાગળમાં સૂકાયેલાં આંસુઓના ડાઘા માત્ર જ એના કાળાડિબાંગ ચિત્તની  ચાડી ખાયએક પણ શબ્દ વિના
લાગણીની અભિવ્યક્તિ ઉપસી આવે.
 
      બે ચાર શબ્દો ભેગા કરીએ તો વ્યાકરણની ભાષામાં ‘શબ્દ સમૂહ’ બને પણ એનું સાહિત્ય હોય ખરું?!  કદીક વાર્તાકાર કોઈક વાતનો ભાર 
દર્શાવવા આમ લખે ‘ ઘોર અંધારીકાજળ કાળી રાત ….’ કે પછી ‘ફૂલ ગુલાબી વાસંતીવાયરાની લહેરમાં….’ અને વાક્યના બાકીના ભાગ માટે વાચકને  સ્વૈર વિહાર કરવા દે ! પણ એનો વપરાશ અત્યંત સીમિત  ને?
      સિવાય એકલા અટૂલા શબ્દની ખાસ  હસ્તી ખરી કે?  
 
     જો કેછેક એમ નથીલલિત સાહિત્યમાંના શબ્દો માનવ મનની લાગણીઓ અને સંવેદનાઓનાં  દર્પણ  ભલે હોય;એમની પોતાની પણ હસ્તી તો છે  નેલો ને!  શબ્દકોષના થોથાં ઉથલાવો – એમની સેના સેવા માટે તત્પર ખડી હોય છે ! એમાં ડૂબેલા રહેતા રસિક જણ પણ હોય છે.  તો આવા રસિયાઓની પ્યાસ બુઝાવવાનો  નાનકડો પ્રયાસ છે.સાહિત્યથી અલગ …કેવળ શબ્દની રમતો
 
વ્યુત્પત્તિ
શબ્દનું મૂળ ગોતવું  નદીના મૂળ ગોતવા જેવું સાહસ છેએમાં ભાષાશાસ્ત્રીઓને તો રસ હોય પણ સામાન્ય માણસો પણ આવો રસ ધરાવતા હોય છે.
 
બે દાખલા … ભાયાણી સાહેબના પુસ્તકમાંથી – 
અંગૂછો – અંગ લુછવાનો કપડાનો ટુકડો  – સંસ્કૃત – अन्गोच्छ – પ્રાકૃત – અંગપુન્છય
અને….
સૌના મોંમાં રસના શેરડા  વહેવડાવે તેવોસત્યનારાયણનો લસલસતો શીરો મૂળે ઈરાનની વાનગી છે – ફારસી શબ્દ !
 
સમાનાર્થી શબ્દો
પાણીનીરજળઅંબુઉદકવારિ
 
.  અનેકાર્થી શબ્દો
કોણ ( પ્રશ્ન કે  ખુણો?) , ગણ ( આંકડા કે શિવજીના?), ગયા ( ગયા ગયા?! ), ગોળ (ભુમિતિનો કે ખાવાનો?), જાન ( લઈ લીધો , ….. કન્યાને ઘેર પહોંચી )
 
વિરોધાર્થી શબ્દો
સદ – અસદ,  મિલન– વિદાયસર્જન – વિસર્જનઊંચું – નીચું  વિવિ.
 
5. અર્થનો અનર્થ
     પૂજ્ય ગાંધીજીએ સમાજના છેવાડાના અંત્યજોને બહુમાન આપવા ‘હરિજન’ શબ્દનો પ્રયોગ શરૂ કર્યો . તેમના સામાયિકનું નામ એના પરથી
 રાખ્યુંપણ,  એમના હતા હતામાં   તિરસ્કાર વાચક શબ્દ બની ગયો.
   ‘નબીરો’ –    શબ્દ પુત્રપૌત્ર કે એવા સંતાન માટે છેશબ્દકોશ પ્રમાણે એનો એક અર્થ તો  ‘ભાગ્યશાળી’ પણ થાયછેપણ આપણે કોઈને ‘નબીરોકહીએ તો ગાળ જેવું કેમ લાગે છે?!
   આવી શબ્દ રમતોમાં રસ ધરાવતા સૌને વંદન
 
સુરેશ જાની..ડલાસ,ટેક્સાસ.

 

Advertisements

Entry filed under: પત્રાવળી, Rajul.

પત્રાવળી ૨૩  પત્રાવળી ૨૫ 

3 Comments

  • 1. alkesh2907  |  June 3, 2018 at 10:25 am

    વિનોદભાઈની એ વાત એકદમ સાચી કે, કેટલાક શબ્દ સોઈની જેમ જોડવાનું કામ કરે છે.

    તો સુરેશભાઈએ અર્થના અનર્થની વાત કરી એ પણ સચોટ છે.

    Liked by 1 person

  • 2. pravinshastri  |  June 3, 2018 at 11:04 am

    મારે માટે તો પત્રાવળી શબ્દ સાહિત્યની પાઠશાળા છે. બન્ને બહેનો પાસેઘણું ઘણું નવું શીખી રહ્યો છું. ધન્યવાદ.

    Liked by 1 person

  • 3. Rajul Kaushik  |  June 3, 2018 at 12:03 pm

    આભાર પ્રવીણભાઈ ,
    આપનો આ સાહિત્યની પાઠશાળા શબ્દ ગમ્યો કારણકે
    અમને પણ અમારા મહેમાન લેખકો પાસેથી કંઈક નવું શીખવા અને જાણવા મળે છે .

    Liked by 1 person


Blog Stats

  • 102,994 hits

rajul54@yahoo.com

Join 960 other followers

દેશ – વિદેશ ‘પ્રવાસ વર્ણન’

Posts filed under ‘પ્રવાસ વર્ણન’

ફિલ્મ રિવ્યુ –

Posts filed under ‘- film reviews -’ https://rajul54.wordpress.com/category/film-reviews/

Categories

“ગુજરાતી બ્લોગર્સ/બ્લોગ રીડર્સ ગ્રુપ”

"http://groups.google.co.in/group/gujblog" target="_blank">ગુજરાતી બ્લોગર્સ/બ્લોગ રીડર્સ ગ્રુપ

Flag counter

free counters

Calender

June 2018
M T W T F S S
« May   Jul »
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
252627282930  

Disclaimer:

© અહીં રજૂ કરેલ કૃતિઓના કોપીરાઇટ્સ-હક્કો જે તે રચનાકારના પોતાના છે. આ બ્લોગ પર અન્ય કવિઓની જે રચનાઓ પોસ્ટ કરી છે, એને લીધે જો કોઇના કોપીરાઇટનો ભંગ થયેલો કોઇને લાગે અને મને જાણ કરવામાં આવશે, તો તેને સત્વરે અહીંથી દૂર કરીશ. પણ મને આશા અને શ્રદ્ધા છે કે સૌ સર્જકો અને પ્રકાશકો તેમ જ તેમના વારસદારો ગુજરાતી ભાષાના પનોતા સંતાનોને માટે વિશ્વ-ગુર્જરી સમાજમાં સભાનતા કેળવવાના આ નિસ્વાર્થ પ્રયત્નોને હૃદયપૂર્વક ટેકો આપશે અને બીરદાવશે. ۞ Disclaimer : This blog is not for any commercial purposes. The entries posted on this blog are purely with the intention of sharing personal interest in gujarati literature/sahitya without any intention of direct or indirect commercial gain. Locations of visitors to this page


"બેઠક" Bethak

વાંચન દ્વારા સર્જન -બેઠક

શબ્દોને પાલવડે

સ્વરચનાઓનો સંચય મારા શબ્દોના પાલવમાં

વિનોદીની..

મારી કવિતાઓ અને રચનાઓ નો બ્લોગ.. વિનોદીની

ધર્મધ્યાન

અલ્પમતિ વિજય શાહની ધર્મવાતો, ધર્મ સમજણ અને ધર્મ ધ્યાન્..

Banshari Banine

Krishna Bhajans and other poetry

રાજુલનું મનોજગત

“Languages create relation and understanding”

Kalyanshah

Ahmedabad based photographer. Owner at Pixel Planet.

વિજયનુ ચિંતન જગત

મને ગમતી વાતો અને મારી સર્જન પ્રવૃતિઓ...

મારુ વિચાર વિશ્વ

મારી આંખથી આકાશ કદી જોજે.....

સહિયારું સર્જન - ગદ્ય

એકથી વધુ લેખકો દ્વારા થતાં લઘુ નવલકથા કે લઘુકથા જેવાં સહિયારા ગદ્ય સર્જનનો પ્રથમ બ્લોગ!

%d bloggers like this: